Hoàng Phi Hồng (1847–1925, một số nguồn ghi năm sinh 1856) là võ sư Hồng Gia quyền và thầy thuốc chỉnh xương ở Quảng Đông, chủ hiệu thuốc Bảo Chi Lâm ở Quảng Châu, nổi tiếng với tài múa lân. Sinh thời, ông là một võ sư có tiếng ở địa phương; sau khi mất, ông trở thành nhân vật điện ảnh được dựng phim nhiều nhất trong lịch sử điện ảnh Hoa ngữ, bắt đầu từ loạt phim năm 1949.
Hoàng Phi Hồng trên màn ảnh — người quân tử đạo đức, đánh bại kẻ ác bằng "Vô ảnh cước" — là sản phẩm của nhiều thế hệ biên kịch và diễn viên. Bài này tách Hoàng Phi Hồng lịch sử khỏi Hoàng Phi Hồng điện ảnh, đồng thời giải thích vì sao một võ sư địa phương lại trở thành biểu tượng văn hoá của cả vùng nói tiếng Quảng Đông. Phần lịch sử môn Hồng Gia được trình bày riêng ở mục võ Trung Hoa.
Con trai của Hoàng Kỳ Anh
Hoàng Phi Hồng sinh ở vùng Nam Hải (thuộc Phật Sơn ngày nay), Quảng Đông. Cha ông, Hoàng Kỳ Anh, là võ sư Hồng Gia và người bán thuốc trị thương, được kể là một trong "Quảng Đông thập hổ" — nhóm mười võ sư danh tiếng của vùng. Theo các tiểu sử, từ nhỏ Phi Hồng đã theo cha đi bán thuốc ở chợ, biểu diễn võ để thu hút khách, một hình thức kiếm sống phổ biến của võ sư nghèo thời đó.
Ngoài cha, ông được kể là học thêm từ một học trò của Thiết Kiều Tam, người gắn với bài Thiết tuyến quyền. Những chi tiết về thời niên thiếu của ông — như việc còn rất trẻ đã đánh bại một võ sư lớn tuổi trên phố — chủ yếu đến từ lời kể của học trò và người nhà về sau, nên cần đọc như giai thoại có cơ sở tương đối.
Điều có thể khẳng định là ông kế thừa cả hai nghề của cha: võ và thuốc. Ở Quảng Đông cuối Thanh, võ sư và thầy thuốc trị thương gần như là một nghề; người dạy võ phải biết chữa trật khớp, bong gân, gãy xương cho học trò và người lao động trong vùng.
Bảo Chi Lâm: hiệu thuốc, võ quán và đội lân
Trung tâm cuộc đời trưởng thành của Hoàng Phi Hồng là Bảo Chi Lâm, hiệu thuốc ông mở ở Quảng Châu. Ở đây ông chữa thương, nắn xương, bán thuốc, đồng thời dạy võ cho học trò. Danh tiếng y thuật của ông có lẽ còn lớn hơn danh tiếng võ thuật khi ông còn sống: người dân tìm đến Bảo Chi Lâm trước hết vì cần chữa bệnh.
Ông cũng nổi tiếng là một nghệ nhân múa lân giỏi. Múa lân phương Nam là hoạt động gắn liền với võ quán, xuất hiện trong lễ hội, khai trương, đón tiếp; đội lân giỏi làm nên tiếng tăm cho võ quán. Nhiều giai thoại về Hoàng Phi Hồng gắn với các màn múa lân, và hình ảnh đầu lân trở thành biểu tượng không thể thiếu trong các phim về ông.
Theo các tiểu sử, ông từng được mời làm võ sư huấn luyện và chữa thương trong quân đội địa phương, trong đó có thời gian phục vụ trong quân của Lưu Vĩnh Phúc — vị tướng từng chỉ huy quân Cờ Đen ở Bắc Kỳ trước đó — khi ông này nhận chức ở Quảng Đông. Chi tiết này có trong nhiều tiểu sử nhưng mức độ và thời gian cụ thể không thống nhất. Bảo Chi Lâm bị thiêu rụi trong biến động ở Quảng Châu năm 1924; ông mất năm sau, 1925.
Dòng thời gian: con người và hình tượng
Các mốc đời thực lấy theo tiểu sử phổ biến; các mốc điện ảnh là những bộ phim tiêu biểu, không phải danh sách đầy đủ.
- 1847 (theo phần lớn nguồn) — sinh ở Nam Hải, Quảng Đông.
- Cuối thế kỷ 19 — mở Bảo Chi Lâm ở Quảng Châu; dạy võ, chữa thương, múa lân.
- 1924 — Bảo Chi Lâm bị thiêu rụi trong biến động ở Quảng Châu.
- 1925 — qua đời ở Quảng Châu.
- Thập niên 1930 — truyện về Hoàng Phi Hồng bắt đầu được đăng báo ở Quảng Châu và Hồng Kông.
- 1949 — phim đầu tiên trong loạt phim nói tiếng Quảng Đông về ông ra đời; loạt phim kéo dài hơn hai thập niên với hàng chục phim.
- 1978 — phim Túy quyền kể về Hoàng Phi Hồng thời trẻ như một chàng trai nghịch ngợm, mở ra hình tượng hài hước.
- 1991 — phim Hoàng Phi Hồng mở đầu loạt phim mới đặt ông vào bối cảnh Trung Hoa đối diện phương Tây cuối thế kỷ 19.
Nhìn dòng thời gian, có thể thấy cuộc đời thứ hai của Hoàng Phi Hồng — trên trang báo và màn ảnh — dài gần gấp đôi cuộc đời thật, và vẫn chưa kết thúc. Mỗi thế hệ khán giả lại có một Hoàng Phi Hồng của riêng mình; với nhiều người Việt lớn lên từ thập niên 1990, đó là hình ảnh võ sư áo dài, đuôi sam trong loạt phim mở đầu năm 1991.
Từ truyện báo đến loạt phim năm 1949
Hoàng Phi Hồng bước vào văn hoá đại chúng trước tiên qua truyện đăng báo ở Quảng Châu và Hồng Kông từ thập niên 1930, nhiều truyện dựa trên lời kể của học trò ông. Những truyện này đã bắt đầu "nâng cấp" ông thành anh hùng hiệp nghĩa, kết hợp dữ kiện với hư cấu.
Năm 1949, phim Hoàng Phi Hồng truyện ra mắt ở Hồng Kông, mở đầu một loạt phim tiếng Quảng Đông kéo dài tới khoảng năm 1970, với hàng chục phim do cùng một diễn viên đóng vai chính — Quan Đức Hưng. Loạt phim này thường được nhắc như một trong những loạt phim dài nhất thế giới về cùng một nhân vật, cùng một diễn viên.
Điều đặc biệt của loạt phim thập niên 1950–1960 là tính hiện thực tương đối trong võ thuật: các cảnh đánh được dàn dựng với sự tham gia của võ sư thật, trong đó có học trò của các dòng Hồng Gia, nên phần nào lưu giữ hình ảnh Nam quyền đương thời. Hoàng Phi Hồng của Quan Đức Hưng là một người thầy đạo mạo, giảng giải đạo lý Nho gia, khuyên hoà hơn khuyên đánh — một hình mẫu đạo đức cho khán giả người Hoa ở Hồng Kông và Đông Nam Á thời hậu chiến.
Ai đã kể chuyện Hoàng Phi Hồng cho hậu thế
Một câu hỏi người nghiên cứu nên đặt là: những gì ta biết về Hoàng Phi Hồng đến từ đâu? Hầu như không có văn bản nào do chính ông viết, và báo chí đương thời ít nhắc tới một võ sư – thầy thuốc địa phương. Phần lớn tiểu sử ông được dựng lại sau khi ông mất, từ lời kể của ba nhóm người.
Nhóm thứ nhất là học trò, nổi bật là Lâm Thế Vinh, người sang Hồng Kông mở võ quán, in sách về các bài quyền của dòng, và kể nhiều chuyện về thầy. Nhóm thứ hai là gia đình, đặc biệt người vợ sau cùng của ông, cũng là người dạy võ, sống nhiều thập niên ở Hồng Kông và thường được giới báo chí, làm phim tìm đến hỏi chuyện. Nhóm thứ ba là người viết truyện báo từ thập niên 1930, vốn có xu hướng làm cho câu chuyện hấp dẫn hơn sự thật.
Hệ quả là tiểu sử Hoàng Phi Hồng giống một bức tranh được nhiều người vẽ chồng lên nhau. Ngay cả năm sinh cũng có hai thuyết. Giới nghiên cứu vì thế thường viết về ông một cách dè dặt: chắc chắn ông là võ sư Hồng Gia, thầy thuốc, chủ Bảo Chi Lâm, người múa lân giỏi; còn những trận đấu cụ thể, những lần ra tay nghĩa hiệp, phần lớn thuộc về lớp truyện kể. Hiểu điều này giúp người đọc thưởng thức phim mà không nhầm phim với sử.
Mỗi thời một Hoàng Phi Hồng
Điểm thú vị nhất của Hoàng Phi Hồng điện ảnh là ông thay đổi theo thời đại. Thập niên 1950–1960, ông là bậc trưởng lão đạo đức. Năm 1978, phim Túy quyền biến ông thành chàng trai nghịch ngợm, lười biếng, phải trải qua huấn luyện khắc nghiệt để trưởng thành — hợp với làn sóng phim võ thuật hài hước cuối thập niên 1970.
Thập niên 1990, loạt phim Hoàng Phi Hồng mở đầu năm 1991 đặt ông vào bối cảnh Trung Hoa cuối thế kỷ 19 đối mặt với phương Tây, đường sắt, súng đạn, hội kín, Nghĩa Hoà Đoàn. Ông trở thành biểu tượng của một nền văn hoá đứng giữa truyền thống và hiện đại, với câu hỏi lớn: võ thuật còn ý nghĩa gì khi súng đã xuất hiện. Nhân vật dì Mười Ba, người học thức phương Tây đi cùng ông, là sáng tạo của loạt phim này. Bài hát chủ đề của phim, phổ từ một khúc nhạc cổ, trở nên quen thuộc với khán giả châu Á, trong đó có khán giả Việt Nam.
Mỗi phiên bản phản ánh mối quan tâm của khán giả đương thời nhiều hơn là con người lịch sử. Chính khả năng "chứa" các ý nghĩa khác nhau ấy khiến Hoàng Phi Hồng trở thành một nhân vật văn hoá sống bền, giống như cách các nhân vật dân gian được kể lại qua nhiều thế hệ.
Hoàng Phi Hồng lịch sử và Hoàng Phi Hồng điện ảnh
Một số điểm khác biệt chính giữa hai hình ảnh.
| Khía cạnh | Theo tư liệu | Trên màn ảnh |
|---|---|---|
| Nghề chính | Thầy thuốc chỉnh xương, võ sư, nghệ nhân múa lân | Võ sư anh hùng, người bảo vệ dân lành |
| Đối thủ | Không có tư liệu về những trận đấu lớn với người nước ngoài | Thường đối đầu kẻ ác, thế lực ngoại bang, hội kín |
| Võ công tiêu biểu | Hồng Gia quyền, các bài như Công tự phục hổ, Hổ hạc song hình | "Vô ảnh cước" — đòn chân liên hoàn chủ yếu do biên đạo sáng tạo |
| Túy quyền | Không có tư liệu ông luyện Túy quyền | Là trung tâm của phim năm 1978 |
| Tính cách | Ít tư liệu trực tiếp; học trò kể ông là người nghiêm khắc, trọng nghề | Từ bậc trưởng lão đạo mạo đến chàng trai nghịch ngợm, tuỳ thời |
Khoảng cách giữa hai cột không có nghĩa phim "nói dối"; điện ảnh vốn kể chuyện theo luật riêng của nó. Nhưng khi tìm hiểu Hồng Gia quyền hay lịch sử võ Quảng Đông, nên dựa vào cột bên trái. Trong việc giữ gìn ký ức về ông, người vợ sau cùng của ông, cũng là một người dạy võ, sống lâu ở Hồng Kông và thường được nhắc như một nguồn kể chuyện quan trọng cho các thế hệ sau.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng Phi Hồng có thật không?
Có. Ông là võ sư Hồng Gia và thầy thuốc chỉnh xương có thật, sống ở Quảng Đông trong nửa sau thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, mất năm 1925. Tuy vậy, phần lớn các câu chuyện và trận đấu trong phim, truyện về ông là hư cấu.
Vô ảnh cước có thật không?
Vô ảnh cước ("cú đá không bóng") là đòn chân nổi tiếng gắn với Hoàng Phi Hồng trên màn ảnh. Hồng Gia quyền có các đòn chân, nhưng hình ảnh tung người đá liên hoàn đến mức không thấy bóng chân chủ yếu là sáng tạo của điện ảnh và truyện.
Có bao nhiêu phim về Hoàng Phi Hồng?
Không có con số thống nhất, nhưng tính cả phim điện ảnh và truyền hình thì lên tới hàng trăm. Riêng loạt phim tiếng Quảng Đông từ năm 1949 đã có hàng chục phim, được coi là một trong những loạt phim dài nhất về một nhân vật.
Hoàng Phi Hồng có liên quan gì đến Việt Nam không?
Theo một số tiểu sử, ông từng phục vụ trong quân của Lưu Vĩnh Phúc, vị tướng từng chỉ huy quân Cờ Đen ở Bắc Kỳ, khi ông này ở Quảng Đông. Ngoài ra, phim về Hoàng Phi Hồng rất quen thuộc với khán giả Việt Nam qua nhiều thập niên.
Bảo Chi Lâm còn tồn tại không?
Hiệu thuốc gốc ở Quảng Châu đã bị thiêu rụi năm 1924. Ngày nay, tên Bảo Chi Lâm được dùng cho các bảo tàng, nhà tưởng niệm và cơ sở thương mại gợi nhắc tới ông, nhất là ở Phật Sơn, nơi có khu tưởng niệm Hoàng Phi Hồng.
Vì sao Hoàng Phi Hồng gắn với múa lân?
Múa lân phương Nam vốn gắn với võ quán, và Hoàng Phi Hồng được kể là nghệ nhân múa lân giỏi. Điện ảnh khai thác mạnh chi tiết này vì múa lân đẹp mắt, giàu tính lễ hội, giúp tạo những cảnh đặc trưng cho phim về ông.