Bökh là môn vật truyền thống của người Mông Cổ: hai đô vật mặc áo ngắn hở ngực, quần bó và ủng da, đấu trên bãi cỏ không có vòng giới hạn, không chia hạng cân; người thua là người để khuỷu tay, đầu gối, lưng hoặc đầu chạm đất trước. Bökh là một trong ba môn thi của lễ hội Naadam, cùng với đua ngựa và bắn cung, gọi chung là “ba môn của nam nhi”.
Lễ hội Naadam được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2010. Đằng sau những hình ảnh quen thuộc — điệu múa chim ưng, người xướng danh, danh hiệu sư tử, voi, chim cắt — là một hệ thống nghi lễ và thứ bậc khá chặt. Bài này giải thích từng phần, phân biệt điều có tư liệu với giai thoại.
Một trận bökh diễn ra thế nào
Trước trận, mỗi đô vật thực hiện điệu múa mô phỏng chim ưng hay chim phượng tung cánh, tay dang rộng, bước chân chậm rãi, có khi đi vòng quanh lá cờ hay cột trụ của ban tổ chức. Mỗi người có một người phụ, thường được gọi là zasuul, cầm mũ cho đô vật, xướng danh hiệu và đọc những câu ca ngợi trước và trong trận.
Khi trận bắt đầu, hai đô vật tranh nắm áo, tay, thắt lưng, cố làm đối phương mất thăng bằng bằng đòn quật, gài chân, xoay người. Không có vòng giới hạn và theo truyền thống không có giới hạn thời gian; ở thời hiện đại, ban tổ chức đặt thêm quy định về thời gian để lễ hội diễn ra đúng lịch. Trận kết thúc khi một người chạm đất bằng khuỷu, gối, lưng hoặc đầu; chạm bằng bàn tay thì theo luật Mông Cổ chưa thua.
Sau trận, người thua đi dưới cánh tay giơ cao của người thắng như một cử chỉ thừa nhận, rồi tháo áo hoặc tháo dây. Người thắng múa chim ưng một lần nữa, có khi đi vòng quanh cờ và rắc các viên sữa khô. Cách kết thúc này cho thấy bökh đặt nặng nghi thức tôn trọng lẫn nhau, không chỉ kết quả thắng thua.
Trang phục và một giai thoại nổi tiếng
Áo zodog. Áo zodog là áo ngắn chỉ che vai, lưng và hai tay, phía trước để hở hoàn toàn ngực và bụng, thường màu đỏ hoặc xanh. Kiểu áo này giúp đối phương có chỗ nắm ở vai và lưng, đồng thời giữ cho thân trước tự do.
Quần shuudag và ủng gutal. Quần ngắn bó sát gọi là shuudag, ủng da mũi cong gọi là gutal. Ủng nặng ảnh hưởng tới kỹ thuật gài chân, khác hẳn môn vật chân trần như sumo hay ssireum.
Giai thoại về chiếc áo hở ngực. Câu chuyện phổ biến kể rằng ngày xưa có một người phụ nữ cải trang đi thi và thắng hết các đô vật, nên từ đó áo được may hở ngực để chắc chắn đô vật là nam giới. Đây là giai thoại được kể rộng rãi ở Mông Cổ và trong sách du lịch, nhưng chưa có tư liệu nào xác nhận; lý do kỹ thuật về chỗ nắm cũng là cách giải thích hợp lý.
Mũ và vật phẩm nghi lễ. Đô vật thường đội mũ có chóp nhọn khi múa và vào sân, trao cho người phụ giữ khi đấu. Trên mũ có thể gắn dấu hiệu liên quan tới danh hiệu đã đạt — một cách “đọc” thứ bậc đô vật ngay từ xa.
Danh hiệu trong bökh: thứ bậc theo số vòng thắng
Ở Naadam quốc gia, số đô vật tham gia thường là một luỹ thừa của 2 (ví dụ 512 hoặc 1024), đấu loại trực tiếp qua nhiều vòng. Danh hiệu trao theo số vòng thắng, và một khi đạt thì giữ suốt đời. Các danh hiệu dưới đây là những cấp hay được nhắc; tên gọi và điều kiện chi tiết có thay đổi theo thời kỳ.
| Danh hiệu | Nghĩa | Điều kiện thường được nêu |
|---|---|---|
| Nachin | Chim cắt | Thắng một số vòng ở Naadam quốc gia (khoảng vòng 5) |
| Zaan | Voi | Vào tới các vòng sâu hơn (khoảng vòng 7) |
| Arslan | Sư tử | Vô địch Naadam quốc gia |
| Avarga | Người khổng lồ, bậc tối thượng | Vô địch nhiều lần; có thể được gọi kèm các tính từ tôn vinh theo số lần |
Hệ thống danh hiệu theo hình ảnh con vật mạnh mẽ không lạ trong văn hoá thảo nguyên. Điều đáng chú ý là việc không chia hạng cân: một đô vật nhỏ con có thể gặp đối thủ nặng gấp rưỡi, và các câu chuyện về chiến thắng của người nhỏ con là một phần sức hút của bökh.
Vì danh hiệu giữ suốt đời, xướng danh trước trận là một phần quan trọng. Khán giả nghe danh hiệu là biết đô vật đã đi bao xa trong những mùa Naadam trước.
Naadam: ba môn của nam nhi và nhiều hơn thế
Naadam nghĩa gần như “lễ hội, cuộc vui”. Lễ hội lớn nhất diễn ra ở thủ đô Ulaanbaatar vào giữa tháng 7, bên cạnh vô số Naadam địa phương trong mùa hè. Ba môn thi chính mỗi môn mang một lớp nghĩa riêng.
- Vật bökh: môn thu hút nhất, kéo dài nhiều ngày ở Naadam quốc gia, kết thúc bằng việc tôn vinh nhà vô địch.
- Đua ngựa: đua đường dài trên thảo nguyên, quãng đường thay đổi theo tuổi ngựa, người cưỡi thường là trẻ em vì nhẹ cân. Ngựa thắng và cả ngựa về cuối đều được nhắc tên trong những bài ca riêng.
- Bắn cung: bắn vào các mục tiêu nhỏ bằng da xếp trên mặt đất; đây là môn mà phụ nữ cũng tham gia thi theo truyền thống, với khoảng cách khác với nam.
- Các hoạt động khác: các môn bật xương mắt cá cừu (shagai), ẩm thực, trang phục truyền thống và nghi lễ khai mạc. Ở các Naadam lớn còn có biểu diễn nghệ thuật.
Hồ sơ UNESCO năm 2010 nhấn vào Naadam như lễ hội của cả cộng đồng du mục, nơi kỹ năng sống trên thảo nguyên — điều khiển ngựa, bắn cung, sức mạnh và sự dẻo dai — được trình diễn và tôn vinh, đi cùng những bài hát, câu xướng và tập tục truyền đời.
Ba điều hay bị hiểu sai về bökh và Naadam
“Bökh là vật kiểu sumo trên cỏ.” Hai môn khác nhau từ cách bắt đầu đến điều kiện thua. Sumo dồn vào cú va chạm đầu trận và vòng tròn giới hạn; bökh không có vòng, bắt đầu bằng tranh nắm, và trận có thể kéo dài khá lâu khi hai người cân sức. Trang phục, nghi thức múa và hệ thống danh hiệu cũng hoàn toàn riêng.
“Naadam chỉ là lễ hội thể thao.” Thể thao là phần nổi bật nhất, nhưng hồ sơ di sản và cách người Mông Cổ nói về Naadam đều nhấn vào phần nghi lễ, bài ca, xướng danh và sự sum họp của gia đình du mục sau những tháng dài sống phân tán. Bỏ phần đó đi thì Naadam chỉ còn là một đại hội thể thao bình thường.
“Đô vật càng nặng càng thắng.” Khối lượng là lợi thế, nhưng luật thua khi khuỷu hay gối chạm đất mở ra nhiều cơ hội cho đô vật nhỏ con có kỹ thuật gài chân và đổi hướng tốt. Lịch sử Naadam có không ít nhà vô địch không phải người nặng nhất giải, và đó là một trong những lý do khán giả gắn bó với môn vật không chia hạng cân này.
Bökh trong lịch sử Mông Cổ
Vật là kỹ năng gắn bó với người du mục từ rất sớm, và nhiều dân tộc thảo nguyên có môn vật riêng. Với người Mông Cổ, tư liệu viết nổi tiếng nhất có nhắc tới vật là “Bí sử Mông Cổ”, tác phẩm thế kỷ 13 kể về dòng tộc và cuộc đời Thành Cát Tư Hãn; trong đó có những đoạn mô tả các trận vật như một phần của đời sống quý tộc và quan hệ giữa các thủ lĩnh.
Qua nhiều thế kỷ, vật đi cùng các lễ hội mùa hè, những dịp tụ hội mùa hè, đại hội của các bộ tộc. Naadam theo dạng gần với ngày nay được tổ chức có hệ thống từ thời cận đại, và trong thế kỷ 20 trở thành lễ hội quốc gia với lịch cố định. Luật bökh cũng được chuẩn hoá dần, gồm cả các quy định về thời gian và trọng tài.
Cần lưu ý rằng ở các vùng có người Mông Cổ sinh sống ngoài Mông Cổ, như khu tự trị Nội Mông, có những biến thể luật khác; chẳng hạn nhiều nơi tính thua khi bất cứ phần nào phía trên đầu gối chạm đất. Vì vậy khi đọc tài liệu về “vật Mông Cổ”, nên để ý tài liệu đang nói về luật của vùng nào.
Từ thảo nguyên đến võ đài sumo
Từ thập niên 1990, nhiều thanh niên Mông Cổ sang Nhật Bản theo nghề sumo. Nền tảng vật bökh — sức mạnh thân trên, kỹ năng gài chân, khả năng giữ thăng bằng khi bị kéo — giúp họ thích nghi nhanh, dù luật và lối đấu hai môn khác nhau nhiều. Từ đầu thập niên 2000, một số đô vật gốc Mông Cổ đã đạt tới thứ bậc cao nhất của sumo chuyên nghiệp, và sự hiện diện của họ trở thành một chương đáng kể trong lịch sử sumo hiện đại.
Hiện tượng này thường được dùng để minh hoạ cho việc chuyển giao kỹ năng giữa các môn vật. Bökh bắt đầu từ thế đứng, tranh nắm tự do, không có vòng giới hạn; sumo bắt đầu bằng cú lao, thắng thua quyết định trong vòng tròn nhỏ. Người chuyển môn phải học lại gần như toàn bộ chiến thuật, nhưng giữ được cảm giác cơ thể khi giằng co — thứ cần nhiều năm mới rèn được.
Ở chiều ngược lại, Mông Cổ cũng có nhiều vận động viên thành công ở judo và vật tự do quốc tế. Với nhiều gia đình du mục, con đường từ Naadam làng đến các giải quốc tế là một câu chuyện quen thuộc, và bökh vẫn là nền móng được nhắc tới đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ có thi bökh không?
Trong truyền thống Naadam, bökh là môn dành cho nam; phụ nữ tham gia bắn cung và có mặt trong đua ngựa. Ở thời hiện đại có các hoạt động vật nữ, nhưng không thuộc phần nghi lễ bökh truyền thống của Naadam quốc gia.
Điệu múa chim ưng có ý nghĩa gì?
Điệu múa thể hiện sức mạnh, sự tự tin và vẻ đẹp của đô vật, đồng thời là nghi thức chào khán giả và ban tổ chức. Nó cũng là phần không thể thiếu khi người thắng ăn mừng sau trận.
Vì sao bökh không chia hạng cân?
Truyền thống coi trận vật như phép thử toàn diện về sức mạnh, kỹ thuật và ý chí, không tách theo thể hình. Việc không chia hạng cân cũng tạo ra những trận chênh lệch được khán giả yêu thích vì tính bất ngờ.
Naadam diễn ra vào thời gian nào?
Naadam quốc gia ở Ulaanbaatar diễn ra vào giữa tháng 7 hằng năm. Ngoài ra, nhiều tỉnh và huyện của Mông Cổ tổ chức Naadam địa phương trong suốt mùa hè, quy mô nhỏ hơn nhưng giữ đủ ba môn thi chính.
Người zasuul làm gì trong trận bökh?
Zasuul là người phụ của đô vật: giữ mũ, xướng danh hiệu, đọc lời ca ngợi và đôi khi vỗ nhẹ khích lệ khi trận kéo dài. Vai trò này vừa mang tính nghi lễ vừa giúp khán giả theo dõi trận đấu.