Ssireum (씨름) là môn vật truyền thống của người Triều Tiên: hai đấu thủ quỳ hoặc đứng sát nhau, mỗi người nắm chặt dải vải satba quấn quanh hông và đùi của đối phương, rồi dùng sức và kỹ thuật để làm đối phương chạm đất bằng bất kỳ phần nào trên đầu gối trước. Trận đấu diễn ra trên sàn cát hình tròn, thường ngắn và quyết liệt.
Ssireum có mặt trong tranh cổ, trong lễ hội mùa và là một trong những môn thể thao truyền hình được yêu thích ở Hàn Quốc thập niên 1980. Năm 2018, UNESCO ghi danh ssireum là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại theo hồ sơ chung đầu tiên do hai nhà nước trên bán đảo cùng đệ trình. Bài này đi qua lịch sử, luật cơ bản và vị trí văn hoá của môn vật này.
Luật cơ bản và cái dây satba
Mọi điều đặc biệt của ssireum bắt đầu từ satba, dải vải dài được quấn quanh thắt lưng và một bên đùi của mỗi đấu thủ, tạo thành một vòng tay nắm. Trước khi bắt đầu, hai người cúi sát vào nhau, vai tựa vai, tay phải nắm phần satba ở hông đối phương, tay trái nắm phần quấn ở đùi. Trận đấu bắt đầu khi trọng tài ra hiệu và cả hai đứng dậy trong thế đã khoá chặt.
Vì khởi đầu từ thế nắm chắc, ssireum khác sumo ở chỗ không có pha lao vào nhau, và khác vật tự do ở chỗ không có giai đoạn tranh tay nắm. Mọi kỹ thuật diễn ra ở cự ly sát: nhấc bổng, xoay hông, móc chân, gạt chân, nghiêng người dùng sức đối phương. Người thua là người chạm sàn trước bằng phần thân thể trên đầu gối, hoặc trong nhiều luật hiện đại là người bị đẩy ra ngoài sàn theo những điều kiện nhất định.
Ssireum hiện đại chia hạng theo cân nặng, nhiều hạng mang tên các ngọn núi nổi tiếng trên bán đảo như Baekdu hay Halla. Trong lịch sử từng có những biến thể vùng miền về cách quấn dây bên trái hay bên phải; luật thống nhất của thế kỷ 20 đã chọn một cách chung để các vùng thi đấu với nhau.
Ssireum trong tư liệu lịch sử
Khác với nhiều võ dân gian chỉ còn trong truyền khẩu, ssireum để lại dấu vết hình ảnh khá sớm. Dưới đây là những nguồn thường được dẫn, kèm cách đọc thận trọng.
- Bích hoạ mộ cổ thời Goguryeo (khoảng thế kỷ 4–5). Một ngôi mộ ở vùng Tập An (nay thuộc Cát Lâm, Trung Quốc) có hình hai người ôm vật nhau, thường được giới nghiên cứu Hàn gọi là “mộ đấu vật”. Hình cho thấy vật tay không đã là hình ảnh đáng vẽ trong văn hoá quý tộc thời đó, nhưng không đủ để khẳng định luật chơi giống ssireum ngày nay.
- Sử liệu thời Goryeo và Joseon. Một số chép vua chúa xem các trận vật trong dịp lễ; chữ dùng để gọi môn vật thay đổi theo thời, nên việc đồng nhất với ssireum cần đối chiếu.
- Tranh phong tục của Kim Hong-do (thế kỷ 18). Bức tranh cảnh vật nổi tiếng trong tập tranh phong tục của hoạ sĩ này vẽ hai đấu thủ giữa vòng người xem, có cả người bán kẹo. Đây là hình ảnh quen thuộc nhất về ssireum thời Joseon, cho thấy tính lễ hội và đại chúng của môn vật.
- Tư liệu thế kỷ 20. Các giải ssireum toàn quốc bắt đầu từ thời kỳ thuộc địa, rồi phát triển mạnh sau chiến tranh, đặc biệt khi ssireum chuyên nghiệp được truyền hình từ đầu thập niên 1980.
Chuỗi hình ảnh từ mộ cổ đến tranh phong tục cho thấy vật tay không là sinh hoạt lâu đời trên bán đảo. Nhưng giống mọi môn vật dân gian, luật và cách nắm có thể đã thay đổi nhiều lần; nói ssireum “nguyên vẹn từ thời Goguryeo” là đi xa hơn chứng cứ.
Lễ hội, con bò và danh hiệu thiên hạ tráng sĩ
Trong làng quê thời Joseon, ssireum gắn với các dịp lễ như Dano (mùng 5 tháng 5 âm lịch) và Chuseok (rằm tháng 8). Giải thưởng truyền thống cho người thắng cuối cùng là một con bò đực, tài sản lớn nhất của một gia đình nông dân. Hình ảnh người chiến thắng dắt bò về làng trở thành biểu tượng của ssireum và được giữ lại ở nhiều giải hiện đại như một nghi thức.
Ý nghĩa của giải thưởng này không chỉ là vật chất. Trong xã hội nông nghiệp, con bò là sức kéo, là vốn, là niềm tự hào của cả làng nếu người thắng là con em làng mình. Vì vậy các trận ssireum lễ hội thường có tính đại diện cộng đồng: làng cổ vũ người của làng, xóm đối đầu xóm, giống như các giải vật làng ở nhiều nơi khác tại châu Á.
Ssireum chuyên nghiệp hiện đại đặt ra các danh hiệu cho nhà vô địch, nổi tiếng nhất là danh hiệu dành cho người thắng hạng nặng nhất, thường dịch là “thiên hạ tráng sĩ”. Giai đoạn thập niên 1980 được nhớ như thời hoàng kim của ssireum truyền hình; sau đó môn này giảm sức hút trước bóng chày, bóng đá, rồi gần đây được quan tâm trở lại nhờ các giải hạng nhẹ có lối vật nhanh, kỹ thuật cao.
Ssireum, sumo, bökh: ba môn vật cùng vùng, khác cách nắm
Đông Bắc Á có nhiều môn vật truyền thống, và người xem thường lẫn chúng. Bảng dưới so ba môn nổi tiếng ở mức đặc trưng chung.
| Khía cạnh | Ssireum (Hàn) | Sumo (Nhật) | Bökh (Mông Cổ) |
|---|---|---|---|
| Bắt đầu | Đã nắm sẵn dây satba | Lao vào nhau từ thế ngồi xổm | Đứng, tranh tay nắm |
| Sàn | Sàn cát tròn | Võ đài đất sét nện dohyo | Bãi cỏ ngoài trời, không vòng |
| Thua khi | Chạm đất phần trên đầu gối | Chạm đất bằng bất kỳ phần nào ngoài lòng bàn chân, hoặc ra khỏi vòng | Chạm đất bằng lưng, khuỷu hoặc đầu gối, tuỳ luật vùng |
| Trang phục | Quần ngắn và dây satba | Khố mawashi | Áo hở ngực, quần ngắn, ủng |
| Hạng cân | Có hạng cân | Không chia hạng cân ở sumo chuyên nghiệp | Truyền thống không chia hạng |
Điều đáng chú ý là cách bắt đầu trận quyết định gần như toàn bộ kỹ thuật. Ssireum bắt đầu từ thế khoá, nên sức hông và kỹ năng xoay người nổi bật; sumo bắt đầu bằng va chạm, nên khối lượng và cú lao đầu quan trọng; bökh bắt đầu từ thế đứng tự do, nên tranh nắm và giữ thăng bằng chiếm phần lớn trận đấu.
Ý nghĩa của hồ sơ UNESCO năm 2018
Hồ sơ chung đầu tiên. Ssireum được ghi danh trong phiên họp tháng 11/2018, là hồ sơ di sản phi vật thể đầu tiên do Hàn Quốc và CHDCND Triều Tiên cùng đứng tên. Ban đầu mỗi bên nộp hồ sơ riêng; việc hợp nhất được nhìn nhận như một biểu tượng văn hoá về di sản chung của bán đảo.
Di sản là thực hành, không phải môn thi. Hồ sơ mô tả ssireum như một sinh hoạt cộng đồng gắn với lễ hội, gia đình và truyền thống nông nghiệp. Thứ được ghi nhận là cách người dân chơi, truyền dạy và tụ họp quanh môn vật, chứ không phải bảng xếp hạng hay luật thi đấu chuyên nghiệp.
Bảo tồn qua trường học. Ở Hàn Quốc, ssireum được giới thiệu trong trường học và các lễ hội địa phương; nhiều câu lạc bộ trẻ được duy trì để môn vật không chỉ sống trên truyền hình mà còn trong đời sống thường ngày.
Đặt trong bức tranh chung. Cùng thời gian, nhiều môn vật truyền thống khác của châu Á cũng được ghi danh hoặc được bảo tồn ở cấp quốc gia. Điều này phản ánh một xu hướng chung: coi các môn vật dân gian là ký ức xã hội về lễ hội và sức lao động, chứ không chỉ là thể thao.
Kỹ thuật ssireum nhìn từ cơ học
Vì hai đấu thủ khoá chặt nhau bằng dây ngay từ đầu, ssireum là một bài toán về trọng tâm. Người nào giữ được trọng tâm thấp và nằm trong chân đế của mình lâu hơn, đồng thời kéo trọng tâm đối phương ra khỏi chân đế của họ, người đó thắng. Sức mạnh thuần tuý quan trọng, nhưng một người nhẹ cân vẫn có thể thắng nếu đổi hướng lực đúng lúc đối phương dồn sức.
Tài liệu ssireum thường chia kỹ thuật thành ba nhóm lớn: kỹ thuật dùng tay (kéo, ấn, nhấc dây satba để làm lệch thân đối phương), kỹ thuật dùng chân (móc, gạt, chèn chân vào chân đế của đối phương) và kỹ thuật dùng hông, thân (nhấc bổng rồi xoay, dùng hông làm điểm tựa để quật). Trong trận thật, các nhóm này nối nhau: một cú kéo tay làm đối phương bước chân, và chính bước chân ấy mở ra cơ hội cho đòn chân.
Dây satba biến cánh tay thành đòn bẩy rất hiệu quả, nên các đấu thủ hạng nặng thường thắng bằng nhấc bổng, còn hạng nhẹ hay dùng đổi hướng nhanh và đòn chân. Đây là lý do khán giả hiện đại thích các giải hạng nhẹ: ít những pha đứng ghì lâu, nhiều pha đảo chiều bất ngờ. Nhìn theo cách này, ssireum là một minh hoạ trực quan cho hai khái niệm quen thuộc của vật lý: mômen lực quanh điểm tựa ở hông và điều kiện cân bằng khi trọng tâm còn nằm trong chân đế.
Ssireum và các môn vật làng ở Việt Nam
Người Việt đọc về ssireum sẽ thấy nhiều nét quen: vật làng trong lễ hội đầu xuân, đô vật cởi trần đóng khố, trống giục và vòng người xem, phần thưởng gắn với danh dự của làng. Những điểm giống ấy không cần một mối liên hệ lịch sử trực tiếp; chúng nảy sinh vì các xã hội nông nghiệp đều dùng lễ hội mùa để thử sức trai tráng và gắn kết cộng đồng.
Khác biệt cũng đáng chú ý. Vật Việt thường có giai đoạn tranh tay nắm, có thế bê chân, và nhiều luật làng tính thắng khi nhấc bổng hoặc làm đối phương ngửa lưng; còn ssireum khởi đầu từ thế khoá chặt bằng dây nên mọi diễn biến xảy ra ở cự ly sát. Một môn đề cao sự linh hoạt khi tiếp cận, môn kia đề cao sức hông và thăng bằng trong thế bám.
So sánh như vậy giúp tránh một lối nghĩ phổ biến là tìm “môn gốc” của mọi môn vật. Vật là một trong những hình thức thi sức cổ xưa nhất của loài người, xuất hiện độc lập ở nhiều nơi. Điều làm mỗi môn trở nên riêng là luật, trang phục, lễ nghi và vị trí của nó trong đời sống cộng đồng — những thứ ssireum giữ khá rõ cho tới hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Một trận ssireum kéo dài bao lâu?
Mỗi hiệp thường ngắn, tính bằng phút, và trận đấu có thể gồm nhiều hiệp theo thể thức ba hiệp thắng hai hoặc tương tự. Thời lượng cụ thể khác nhau giữa giải nghiệp dư, chuyên nghiệp và lễ hội làng.
Phụ nữ có thi ssireum không?
Có. Ssireum nữ được tổ chức ở nhiều giải tại Hàn Quốc, có hạng cân riêng. Trong lịch sử, tư liệu chủ yếu nói về nam giới trong lễ hội làng, còn ssireum nữ có thi đấu là sự phát triển của thời hiện đại.
Satba làm bằng gì?
Satba là dải vải bông dày, đủ chắc để chịu lực kéo mạnh. Trong thi đấu hiện đại thường dùng hai màu khác nhau, như đỏ và xanh, để phân biệt hai đấu thủ, giúp trọng tài và khán giả theo dõi dễ hơn.
Tranh vật của Kim Hong-do được lưu giữ ở đâu?
Bức tranh nằm trong tập tranh phong tục của Kim Hong-do được lưu tại Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc ở Seoul. Nó thường được in trong sách giáo khoa và tài liệu văn hoá như hình ảnh đại diện của ssireum thời Joseon.
Ssireum có liên quan gì đến judo hay sumo về lịch sử không?
Không có bằng chứng về quan hệ nguồn gốc. Ba môn phát triển trong ba truyền thống riêng, dù có giao lưu trong thế kỷ 20 và có những đấu thủ chuyển qua lại giữa các môn vật.
Vì sao các hạng cân ssireum đặt theo tên núi?
Cách đặt tên này gắn hạng cân với hình ảnh sức mạnh và sự vững chãi của núi non trên bán đảo, đồng thời tạo bản sắc riêng cho giải đấu. Tên cụ thể và giới hạn cân có thể thay đổi theo từng thời kỳ luật.