Muay Thái hiện đại — đấu trên võ đài vuông, đeo găng, chia hiệp có thời gian, có trọng tài và hạng cân — chỉ thành hình từ khoảng cuối thập niên 1920 đến thập niên 1930 ở Bangkok. Trước đó là nhiều lối đánh tay không mà người Thái nay gọi chung là muay boran (muay cổ), thi đấu trên sân đất, tay quấn dây gai, không giới hạn thời gian theo kiểu hiện đại.
Giữa hai giai đoạn ấy là cả một kho giai thoại: người tù binh Nai Khanom Tom thắng liền mười võ sĩ, vị vua cải trang đi đấu hội làng. Bài này dựng lại dòng thời gian theo những gì có tư liệu, gắn nhãn rõ đâu là sử liệu, đâu là truyền thuyết, và giải thích vì sao luật hiện đại đã làm muay Thái mang dáng vẻ như hôm nay.
Muay boran: không phải một môn mà nhiều lối vùng miền
Khi nói “muay cổ”, người Thái thường liệt kê vài lối đánh gắn với vùng. Các mô tả dưới đây là đặc điểm hay được truyền dạy và kể lại; ranh giới giữa các lối không tuyệt đối, và nhiều chi tiết đến từ truyền khẩu của các dòng thầy.
| Lối muay | Vùng gắn với | Đặc điểm thường được nhắc |
|---|---|---|
| Muay Chaiya | Miền nam | Thế thủ kín, che thân, nhiều đòn chỏ và gối, phản đòn |
| Muay Korat | Đông bắc | Đòn tay vung rộng, sức mạnh, đòn đá dài |
| Muay Lopburi | Miền trung | Linh hoạt, kỹ thuật đánh thẳng, dùng mưu |
| Muay Thasao | Miền bắc | Di chuyển nhanh, nhấn vào tốc độ và đòn chân |
Bảng này giúp gỡ một hiểu lầm: muay Thái hiện đại không phải bản sao của một lối cổ nào, mà là kết quả của việc chuẩn hoá luật ở Bangkok, nơi võ sĩ từ nhiều vùng tụ về đấu với nhau. Luật chung đã giữ lại những gì hiệu quả trong khuôn khổ mới và để rơi những gì không còn phù hợp, như một số đòn nguy hiểm hay lối thủ chỉ hợp khi tay quấn dây.
Ngày nay muay boran được dạy như một nhánh văn hoá – biểu diễn, có hệ thống riêng, nhiều khi đi kèm võ binh khí krabi krabong. Người tập muay thi đấu hiện đại thường học vài thế muay boran trong phần nghi thức, nhưng hai thứ là hai truyền thống truyền dạy khác nhau.
Muay trong thời Ayutthaya: võ của lính và hội làng
Vương quốc Ayutthaya (1351–1767) là bối cảnh mà sử thuyết Thái thường đặt nguồn gốc của muay. Trong thời kỳ chiến tranh liên miên với các nước láng giềng, kỹ năng đánh tay không và đánh binh khí là một phần của huấn luyện binh lính. Muay được xem như kỹ năng bổ trợ khi mất vũ khí, đi cùng các môn binh khí như kiếm, giáo, gậy.
Ở nông thôn, muay sống trong các dịp lễ hội, chợ phiên và hội chùa. Các trận đấu là thú vui chung của cả làng, có nhạc, có nghi thức, và là con đường để trai làng được chú ý. Đây là một đặc điểm quan trọng để hiểu muay về sau: nó vừa là võ của nhà binh vừa là hoạt động giải trí dân gian, và chính tính giải trí ấy giúp nó chuyển sang thể thao khán giả rất tự nhiên trong thế kỷ 20.
Tư liệu viết về kỹ thuật muay thời Ayutthaya rất ít. Phần lớn biên niên sử bị mất khi kinh đô bị phá năm 1767, và những gì còn lại thường được biên soạn lại ở thời Rattanakosin sau đó. Vì vậy các khẳng định chi tiết về luật hay đòn thời Ayutthaya cần được đọc như sự tái dựng của các thế hệ sau, chứ không phải ghi chép trực tiếp.
Nai Khanom Tom và “Vua Hổ”: hai giai thoại lớn
Câu chuyện Nai Khanom Tom. Theo câu chuyện được kể rộng rãi, sau khi Ayutthaya thất thủ năm 1767, nhiều người Xiêm bị bắt sang Miến Điện. Trong một lễ hội của triều đình Miến, một tù binh tên Nai Khanom Tom được cho đấu với các võ sĩ bản xứ, thắng liên tiếp chín hoặc mười người và được trả tự do. Ông trở thành biểu tượng của muay, và hằng năm có các lễ tưởng niệm ông, gồm cả lễ wai khru tập thể của rất nhiều võ sĩ.
Mức độ tin cậy. Câu chuyện xuất hiện trong các văn bản biên soạn muộn hơn sự kiện. Sử gia vẫn bàn về việc nó dựa trên một sự kiện có thật được tô điểm hay chủ yếu là truyền thuyết mang tính dân tộc. Cách đọc an toàn là xem đây là giai thoại nền tảng của văn hoá muay, có giá trị biểu tượng lớn, chưa được kiểm chứng như một sự kiện lịch sử chi tiết.
Giai thoại “Vua Hổ”. Một vị vua Ayutthaya đầu thế kỷ 18, thường được gọi là Phra Chao Suea (Vua Hổ), được kể là rất mê muay, từng cải trang thành thường dân để đấu ở hội làng. Câu chuyện này phổ biến trong sách phổ thông và phim ảnh, nhưng cũng thuộc loại giai thoại hơn là sử liệu có thể kiểm.
Vì sao giai thoại quan trọng. Hai câu chuyện đều gắn muay với hình ảnh người Thái kiên cường và với hoàng gia. Khi muay được hiện đại hoá trong thế kỷ 20, những câu chuyện ấy giúp môn thể thao mới mang chiều sâu truyền thống. Hiểu chức năng đó giúp bạn trân trọng giai thoại mà không nhầm nó với biên niên.
Hiện đại hoá: những thay đổi định hình muay hôm nay
Từ cuối thập niên 1920, muay ở Bangkok trải qua một loạt cải cách, chịu ảnh hưởng rõ của quyền Anh phương Tây vốn đã được biết đến ở Xiêm từ đầu thế kỷ. Năm chính xác của từng thay đổi có chênh lệch giữa các nguồn, nên dưới đây ghi theo giai đoạn.
- Từ dây gai sang găng: trước đây tay quấn dây gai hoặc dây bông gọi là kard chuek, có khi tẩm hồ cho cứng. Găng quyền Anh dần thay thế trong thập niên 1920–1930, làm giảm chấn thương rách da và thay đổi lối thủ.
- Võ đài vuông có dây: sân đất hình tròn hay vuông không có dây được thay bằng võ đài theo mẫu quyền Anh, giới hạn không gian và tạo ra các kỹ thuật ép góc.
- Hiệp có thời gian: thay cho cách tính thời gian truyền thống, trận đấu chia thành nhiều hiệp cố định, sau này ổn định ở năm hiệp trong thi đấu chuyên nghiệp.
- Hạng cân và trọng tài: hạng cân theo mẫu phương Tây, trọng tài trên võ đài và hệ thống giám định chấm điểm.
- Sân vận động chuyên dụng: sân Rajadamnern mở năm 1945, sân Lumpinee năm 1956. Hai sân này trở thành trung tâm của muay chuyên nghiệp, có hệ thống đai vô địch riêng.
Những thay đổi này làm muay Thái gần quyền Anh về hình thức thi đấu nhưng vẫn giữ đầy đủ đòn chân, gối, chỏ và kỹ thuật ôm ghì. Chính sự kết hợp ấy về sau khiến muay trở thành nền đứng đánh được võ sĩ nhiều nước tìm học.
Văn hoá trại tập và cái tên của võ sĩ
Một đặc trưng xã hội của muay Thái là hệ thống trại tập (camp). Võ sĩ, nhiều người bắt đầu từ khi còn nhỏ ở nông thôn, sống và tập trong trại, ăn ở cùng thầy và bạn tập. Trại lo ăn ở, huấn luyện, xếp lịch đấu; tiền thưởng của võ sĩ chia với trại. Quan hệ này giống quan hệ thầy trò truyền thống hơn quan hệ vận động viên – câu lạc bộ ở phương Tây.
Từ đó sinh ra một tập quán dễ thấy: võ sĩ thường thi đấu dưới một tên võ, trong đó phần sau lấy tên trại hoặc tên nhà tài trợ. Đổi trại có khi đồng nghĩa với đổi tên thi đấu. Người hâm mộ quen nhận diện võ sĩ theo “dòng” trại, và lịch sử muay được kể nhiều qua các trại nổi tiếng chứ không chỉ qua cá nhân.
Các trận đấu ở sân lớn đi kèm nhạc sống, nghi thức wai khru trước trận và bầu không khí khán đài sôi động. Một vấn đề được nhiều người trong nghề và các nhà nghiên cứu xã hội bàn tới là việc nhiều võ sĩ bắt đầu thi đấu từ rất nhỏ và có sự nghiệp thi đấu dày đặc; từ thập niên 2000, các tranh luận về độ tuổi thi đấu và bảo vệ võ sĩ trẻ trở thành một phần của câu chuyện muay hiện đại.
Ba điều hay bị kể sai về lịch sử muay
“Dây quấn tay xưa được tẩm keo trộn mảnh thuỷ tinh.” Hình ảnh này phổ biến nhờ phim võ thuật cuối thế kỷ 20. Các mô tả về kard chuek cho biết dây có thể được làm cứng bằng hồ hoặc nhựa, nhưng chưa có tư liệu đáng tin xác nhận việc trộn thuỷ tinh như một tập quán thi đấu. Nên xếp chi tiết này vào loại hình ảnh điện ảnh, không phải sử liệu.
“Muay Thái có nguyên dạng hàng nghìn năm.” Bộ đòn gối, chỏ, đá vòng có lịch sử lâu đời trong vùng, nhưng môn thi đấu mang tên muay Thái với găng, võ đài và hiệp chỉ có khoảng một thế kỷ. Hai mệnh đề khác nhau, và nhập chúng làm một là nguồn gốc của nhiều cuộc tranh cãi không cần thiết.
“Muay chỉ là võ chiến trường.” Muay có liên quan tới huấn luyện binh lính, nhưng phần lớn đời sống của nó diễn ra ở lễ hội, hội chùa và chợ phiên. Chính tính giải trí cộng đồng mới giải thích được vì sao muay có nhạc, có nghi thức múa, và vì sao nó chuyển sang thể thao khán giả dễ dàng như vậy.
Muay Thái ra thế giới
Từ thập niên 1960, muay bắt đầu được biết đến rộng ngoài Thái Lan. Ở Nhật Bản, những trận đấu giữa võ sĩ muay và võ sĩ karate góp phần hình thành môn kickboxing Nhật, kết hợp đòn đá kiểu muay với luật mới. Từ đó các thể thức kickboxing khác nhau lan sang châu Âu, đặc biệt Hà Lan, nơi phong cách đánh tay quyền Anh kết hợp đá muay trở nên nổi tiếng.
Từ thập niên 1990, sự phát triển của võ tổng hợp khiến muay trở thành một trong những nền đứng đánh chuẩn mực, nhờ hệ thống đòn chỏ, gối và ôm ghì không môn đứng đánh phổ biến nào khác có đủ. Trại tập ở Thái Lan bắt đầu đón người nước ngoài sang tập dài ngày, tạo ra một dòng du lịch võ thuật riêng.
Ở cấp nghiệp dư, Liên đoàn Muay Nghiệp dư Quốc tế (IFMA) xây dựng luật thi đấu với đồ bảo hộ, tổ chức giải vô địch thế giới và được Uỷ ban Olympic Quốc tế công nhận. Cụm từ “nghệ thuật tám chi”, chỉ việc dùng hai tay, hai chân, hai gối, hai chỏ, trở thành cách giới thiệu phổ biến của môn này; đây là một cách nói mô tả, xuất hiện chủ yếu trong thời kỳ quốc tế hoá, hơn là một thuật ngữ cổ.
Nếu bạn muốn trải nghiệm muay sau khi đọc về lịch sử của nó, nên bắt đầu từ một lộ trình học võ có hệ thống, chẳng hạn tham khảo trên vo.edu.vn.
Câu hỏi thường gặp
Muay boran và muay Thái khác nhau thế nào?
Muay boran là tên gọi chung cho các lối muay trước thời hiện đại hoá, đấu với tay quấn dây, nhiều thế thủ và đòn không có trong luật hiện nay. Muay Thái là phiên bản thi đấu chuẩn hoá từ thập niên 1920–1930, có găng, võ đài, hiệp và hạng cân.
Kard chuek là gì?
Kard chuek là kiểu quấn tay bằng dây gai hoặc dây bông của muay cổ, bảo vệ khớp tay và làm cứng nắm đấm. Ngày nay nó chủ yếu xuất hiện trong các trận biểu diễn muay boran, phim ảnh và một số sự kiện văn hoá.
Muay Thái có liên quan gì đến krabi krabong?
Krabi krabong là võ binh khí truyền thống của Thái Lan, dùng kiếm, gậy, giáo và khiên. Hai môn có chung bối cảnh lịch sử là huấn luyện binh lính, và nhiều động tác di chuyển, nghi thức trước trận có nét tương đồng.
Vì sao các võ sĩ muay hay lấy tên trại làm tên thi đấu?
Trong hệ thống trại tập truyền thống, trại nuôi dạy và quản lý võ sĩ, nên tên trại gắn với danh tiếng của cả tập thể. Tên thi đấu giúp khán giả nhận diện dòng huấn luyện, và cũng là cách trại quảng bá chính mình.
Muay Thái có phải môn Olympic không?
Tính đến các thông tin công khai gần đây, muay chưa phải môn tranh huy chương ở Thế vận hội, dù liên đoàn nghiệp dư quốc tế đã được Uỷ ban Olympic Quốc tế công nhận. Muay có mặt ở nhiều đại hội khu vực, trong đó có Đại hội Thể thao Đông Nam Á.
Có phải muay Thái là môn võ cổ nhất Đông Nam Á không?
Không có cơ sở để khẳng định như vậy. Nhiều lối võ đứng đánh trong khu vực có lịch sử lâu dài và giao thoa nhau. Muay Thái là môn được chuẩn hoá và quốc tế hoá sớm nhất, nên nổi tiếng nhất, nhưng điều đó khác với “cổ nhất”.