Judo ra đời năm 1882, khi Kano Jigoro mở Kodokan tại một ngôi chùa nhỏ ở Tokyo và giảng dạy một hệ thống được chọn lọc từ các lưu phái jujutsu thời Edo. Điểm mới của judo không nằm ở kỹ thuật — phần lớn đòn ném và khoá đã có từ trước — mà ở cách tổ chức: bỏ các đòn nguy hiểm khỏi phần tập tự do, chuẩn hoá nguyên lý, đặt mục tiêu giáo dục thể chất và nhân cách, và xây một tổ chức có cấp bậc rõ ràng.
Bài này kể lại quá trình đó: jujutsu là gì và từng tồn tại dưới dạng nào, vì sao các lưu phái cũ suy tàn sau Minh Trị, judo vượt lên ra sao, và con đường từ trường học Nhật Bản tới Olympic. Về Kano Jigoro như một nhà giáo dục và phương pháp randori, trang có bài riêng ở mục nhân vật.
Jujutsu là gì: một họ võ, không phải một môn
"Jujutsu" (nhu thuật) không phải tên của một môn võ thống nhất mà là tên gọi chung cho rất nhiều lưu phái chiến đấu tay không hoặc với vũ khí ngắn của Nhật thời trung đại và Edo. Các lưu phái khác nhau dùng nhiều tên: yawara, taijutsu, kogusoku, torite. Nhiều lưu phái được thành lập trong thế kỷ 16–17; Takenouchi-ryū, theo truyền thống của chính lưu phái, ra đời năm 1532 và thường được coi là một trong những lưu phái jujutsu sớm nhất còn được ghi nhận.
Kỹ thuật jujutsu phản ánh hoàn cảnh của người võ sĩ: vật ngã đối phương mặc giáp, khống chế khi bắt giữ, giành vũ khí, đánh vào điểm yếu. Vì vậy nhiều lưu phái có cả đòn đánh, bẻ khớp nguy hiểm và kỹ thuật dùng dao ngắn. Bài được truyền chủ yếu qua kata — các chuỗi động tác định sẵn với bạn tập — vì nhiều kỹ thuật quá nguy hiểm để tập đấu tự do.
Đến thế kỷ 19 có hàng trăm lưu phái lớn nhỏ, chất lượng không đều. Một số trở thành nghề biểu diễn, một số dạy cho dân thường ở thành thị. Sau năm 1868, khi tầng lớp võ sĩ bị xoá bỏ và chính quyền theo đuổi Tây hoá, các võ đường jujutsu mất học trò và mất địa vị; nhiều người coi jujutsu là thứ thô bạo, lạc hậu.
Từ người học trò đến Kodokan: các mốc 1877–1889
Kano Jigoro (1860–1938) bắt đầu học jujutsu khi còn là sinh viên ở Tokyo. Các mốc dưới đây chỉ tập trung vào quá trình hình thành judo.
- 1877 — Kano theo học lưu phái Tenjin Shin'yō-ryū với thầy Fukuda Hachinosuke, sau đó học tiếp với Iso Masatomo. Lưu phái này mạnh về khoá khớp, siết và đánh vào điểm yếu.
- Khoảng 1879–1881 — sau khi các thầy qua đời, Kano học lưu phái Kitō-ryū với Iikubo Tsunetoshi, vốn mạnh về các đòn ném và nguyên lý làm mất thăng bằng.
- 1882 — Kano mở Kodokan ("giảng đạo quán") tại một phòng trong chùa Eishō ở Tokyo, chỉ với vài học trò và một số chiếu tatami.
- 1883 — những cấp dan đầu tiên được trao, trong đó có Saigō Shirō và Tomita Tsunejirō; đây là gốc của hệ thống cấp bậc mà nhiều môn võ dùng về sau.
- Thập niên 1880 — Kodokan dọn chỗ nhiều lần vì học trò tăng nhanh; Kano hoàn thiện các bài kata và nguyên lý chung.
- 1889 — Kano trình bày về judo và giá trị giáo dục của nó trước một hội nghị ở Tokyo, đánh dấu việc judo được giới thiệu như một môn giáo dục chứ không chỉ một môn võ.
Bài học từ dòng thời gian là judo không phải phát minh từ con số không. Kano giữ lại đòn ném của Kitō-ryū và đòn khống chế của Tenjin Shin'yō-ryū, rồi đặt chúng vào một khung mới. Chính sự kế thừa ấy khiến các võ sư jujutsu đương thời coi judo vừa là đồng môn vừa là đối thủ.
Điều gì làm judo khác jujutsu
Thay đổi quan trọng nhất là đưa randori — tập đấu tự do với người cùng tập chống cự thật — thành trung tâm của việc học. Để làm được điều đó an toàn, Kano bỏ khỏi phần tập tự do các đòn đánh, bẻ khớp gối, cổ chân, cột sống; các kỹ thuật nguy hiểm vẫn được giữ trong kata. Nhờ có randori, người tập judo được thử kỹ thuật với sức kháng cự thật mỗi ngày, điều mà nhiều lưu phái chỉ tập kata không có.
Thay đổi thứ hai là chuẩn hoá nguyên lý. Judo giải thích đòn ném qua ba giai đoạn: làm mất thăng bằng (kuzushi), vào thế (tsukuri) và thực hiện (kake). Thay vì "bí truyền", kiến thức được trình bày như một hệ thống có thể dạy cho số đông. Về sau, Kano gói tư tưởng của mình trong hai câu: seiryoku zen'yō (dùng sức hiệu quả nhất) và jita kyōei (mình và người cùng tiến bộ), được nêu chính thức vào đầu thập niên 1920.
Thay đổi thứ ba là cái tên. Chữ "jutsu" (thuật) được thay bằng "dō" (đạo), nhấn mạnh rằng mục tiêu là rèn luyện con người. Judo vì thế là một trong những môn đầu tiên đi theo xu hướng đổi từ thuật sang đạo, xu hướng về sau lan ra kiếm, cung và các môn khác. Lịch sử của bước chuyển này được bàn kỹ ở mục võ đạo và triết lý.
Bộ kata của Kodokan: nơi jujutsu cũ được cất giữ
Những đòn nguy hiểm bị loại khỏi randori không biến mất; chúng được giữ trong các bài kata, nên bộ kata của Kodokan là một kho lưu trữ sống của các lưu phái cũ. Các bài chính:
- Nage-no-kata — mười lăm đòn ném tiêu biểu chia theo nhóm tay, hông, chân và xả thân, mỗi đòn làm cả hai bên trái phải.
- Katame-no-kata — đè giữ, siết cổ và khoá khớp; cùng với nage-no-kata hợp thành bộ "randori-no-kata", tức kata làm nền cho tập tự do.
- Kime-no-kata — các tình huống phòng vệ trước đòn đánh, dao găm và kiếm, ở tư thế ngồi và đứng; ở đây còn giữ các đòn đánh mà randori đã bỏ.
- Jū-no-kata — chuỗi động tác chậm minh hoạ nguyên lý "nhu": nhường lực đối phương rồi chế ngự, thường được dùng cả cho người lớn tuổi và nữ giới.
- Itsutsu-no-kata — năm động tác mang tính biểu tượng về sự vận động của lực, chưa được Kano hoàn thiện khi ông qua đời.
- Koshiki-no-kata — giữ gần như nguyên vẹn bài của lưu phái Kitō-ryū, mô phỏng cách vật ngã người mặc giáp; Kano giữ nó để tỏ lòng với dòng võ mình từng học.
- Kōdōkan goshin-jutsu — bộ tự vệ hiện đại soạn năm 1956, có cả tình huống đối phó súng ngắn và gậy.
Danh sách này cho thấy judo không cắt đứt với quá khứ mà phân tầng nó: phần an toàn để đấu tự do mỗi ngày, phần nguy hiểm để học có kiểm soát trong kata. Người nghiên cứu jujutsu cổ vẫn tìm đến koshiki-no-kata như một trong những bằng chứng còn sống về lối vật có giáp.
Judo thắng thế thế nào: cảnh sát, trường học và giai thoại các trận đấu
Những năm 1880, cảnh sát Tokyo tổ chức các cuộc đấu giữa người của Kodokan và người của các lưu phái jujutsu để chọn hệ thống dạy cho lực lượng của mình. Sách judo thường kể rằng người Kodokan thắng gần như toàn bộ, và judo từ đó được dùng rộng rãi. Các chi tiết cụ thể về số trận, tỷ số, đối thủ khác nhau giữa các nguồn và phần lớn đến từ tài liệu do chính Kodokan và học trò Kano viết, nên nên đọc như giai thoại có cơ sở hơn là biên bản chính xác.
Yếu tố bền vững hơn là trường học. Kano là nhà giáo dục, giữ nhiều chức vụ trong ngành sư phạm; judo được đưa vào các trường trung học và đại học, và đầu thế kỷ 20 võ thuật (gồm judo và kiếm thuật) trở thành môn học trong chương trình trung học. Các giải đấu giữa các trường cao đẳng (gọi là kosen judo) phát triển lối đấu nặng về kỹ thuật dưới đất.
Học trò Kodokan cũng đi ra nước ngoài từ rất sớm. Maeda Mitsuyo, một võ sĩ judo đi biểu diễn và thi đấu qua nhiều nước rồi định cư ở Brazil, là người dạy cho gia đình Gracie, mở đầu nhánh jiu-jitsu Brazil — câu chuyện này thuộc mục võ phương Tây của trang.
Từ Nhật Bản ra thế giới: chặng đường thể thao hoá
Sau năm 1945, lực lượng chiếm đóng hạn chế võ thuật ở trường học; judo được dạy lại trong trường từ khoảng năm 1950 dưới dạng thể thao. Các mốc tiếp theo:
- 1949 — Liên đoàn Judo toàn Nhật Bản thành lập.
- 1951 — Liên đoàn Judo quốc tế (IJF) ra đời, ban đầu do các liên đoàn châu Âu khởi xướng.
- 1956 — giải vô địch thế giới đầu tiên tổ chức tại Tokyo.
- 1964 — judo lần đầu có mặt ở Olympic Tokyo. Võ sĩ Hà Lan Anton Geesink thắng hạng tự do, một cú sốc với khán giả Nhật và là dấu hiệu judo đã thành môn của thế giới.
- 1992 — judo nữ trở thành môn chính thức ở Olympic Barcelona, sau khi được biểu diễn ở Seoul 1988.
- Cuối thập niên 1990 — IJF cho dùng võ phục màu xanh bên cạnh màu trắng trong thi đấu quốc tế để khán giả và trọng tài dễ phân biệt; quyết định này gây tranh luận với những người muốn giữ màu trắng truyền thống.
Thể thao hoá đem judo đi khắp thế giới nhưng cũng đặt ra câu hỏi mà giới judo còn tranh luận: luật thi đấu thay đổi liên tục (cấm ôm chân trực tiếp, đổi cách tính điểm) có làm judo xa dần lý tưởng giáo dục của Kodokan không, hay đó chỉ là cách một môn võ sống được trong thế giới hiện đại.
Judo và jujutsu hôm nay: hai nhánh song song
Judo không xoá sổ jujutsu. Một số lưu phái cổ vẫn được truyền đến nay dưới dạng koryū, với kata và giấy truyền nghề theo lối cũ; một số được chính quyền địa phương hoặc các hiệp hội võ thuật cổ ghi nhận như di sản. Ở phương Tây, chữ "jujitsu" hay "jiu-jitsu" lại dùng cho nhiều hệ thống tự vệ hiện đại, có khi không liên quan trực tiếp tới lưu phái Nhật nào.
Vì vậy khi gặp chữ jujutsu, nên hỏi: đó là lưu phái cổ nào của Nhật, là hệ thống hiện đại nào, hay là jiu-jitsu Brazil. Ba thứ có chung gốc ở mức nào đó nhưng là ba truyền thống khác nhau. Còn judo, với mốc 1882 rõ ràng, là ví dụ hiếm hoi về một môn võ biết chính xác ngày ra đời và người sáng lập.
Với người Việt đang tập judo hoặc định tìm hiểu, lịch sử này giúp hiểu vì sao buổi tập judo luôn có kata bên cạnh đấu tập, vì sao ngã đúng cách (ukemi) được dạy đầu tiên, và vì sao người thầy giỏi nói nhiều về thăng bằng hơn là sức mạnh. Muốn bắt đầu tập judo hoặc một môn võ khác theo lộ trình bài bản, có thể tham khảo vo.edu.vn.
Câu hỏi thường gặp
Judo và nhu đạo có phải là một không?
Phải. Nhu đạo là cách đọc Hán – Việt của hai chữ 柔道, cũng như nhu thuật là cách đọc của jujutsu. Ở Việt Nam, tên nhu đạo được dùng phổ biến trong giai đoạn trước, nay tên judo thông dụng hơn trong thi đấu và truyền thông.
Vì sao Kano không gọi môn của mình là jujutsu kiểu mới?
Theo các giải thích của chính Kodokan, Kano muốn tách judo khỏi tiếng xấu của jujutsu đương thời, vốn bị coi là thô bạo và gắn với các màn biểu diễn ăn tiền. Chữ "đạo" cũng nói lên mục tiêu giáo dục mà ông đặt ra. Ông không phải người đầu tiên dùng chữ judo, nhưng là người làm nó phổ biến.
Judo có phải là môn võ đầu tiên có đai đen không?
Kodokan là nơi đầu tiên dùng hệ thống cấp dan cho một môn võ tay không, từ năm 1883, và đai đen gắn với cấp dan xuất hiện ít năm sau. Hệ thống đai màu cho các cấp dưới dan ra đời muộn hơn, chủ yếu ở châu Âu. Lịch sử chi tiết có trong bài về đai màu của trang.
Kodokan ngày nay còn tồn tại không?
Còn. Kodokan hiện là một tổ chức judo lớn ở Tokyo, có toà nhà nhiều tầng làm võ đường, thư viện, bảo tàng, và vẫn cấp đẳng cấp dan theo hệ thống của mình song song với hệ thống của Liên đoàn Judo quốc tế.
Ai là người đưa judo vào Việt Nam?
Judo được biết đến ở Việt Nam từ trước năm 1945 qua người Nhật và người Pháp, rồi phát triển thành phong trào sau đó. Các tài liệu về những người đầu tiên dạy judo ở từng vùng còn khác nhau, nên trang không nêu tên cụ thể khi chưa có nguồn đối chiếu được.