Sumo là môn vật truyền thống của Nhật Bản, trong đó hai đô vật (rikishi) tìm cách đẩy đối thủ ra khỏi vòng tròn hoặc làm đối thủ chạm đất bằng bất kỳ bộ phận nào ngoài lòng bàn chân. Một trận thường chỉ kéo dài vài giây, nhưng bao quanh nó là cả hệ thống nghi lễ có gốc từ Thần đạo, một võ đài được dựng mới cho từng giải, và một bảng xếp hạng cứng nhắc chi phối từng chi tiết đời sống của đô vật.
Bài này giải thích sumo từ góc lịch sử và văn hoá: truyền thuyết khởi nguồn, ba giai đoạn sumo cung đình – sumo gây quỹ – sumo chuyên nghiệp, ý nghĩa của các nghi thức như rắc muối, giậm chân, và cách đọc bảng cấp bậc banzuke. Nghi lễ ở đây được trình bày như hiện tượng văn hoá, không bàn về niềm tin.
Từ truyền thuyết tới sumo cung đình
Bộ sử Nihon Shoki (720) kể chuyện hai lực sĩ Nomi no Sukune và Taima no Kehaya đấu sức trước mặt Thiên hoàng Suinin, và Nomi no Sukune thắng. Câu chuyện thuộc về phần truyền thuyết của bộ sử, niên đại không kiểm chứng được, nhưng được giới sumo coi như "khởi tổ" của môn vật. Các hình thức đấu vật dân gian gắn với lễ hội mùa màng, cầu được mùa, xem bói thu hoạch có lẽ đã tồn tại từ rất sớm, tương tự nhiều nền văn hoá nông nghiệp khác ở châu Á.
Ở triều đình Heian (thế kỷ 9–12), sumo trở thành một nghi lễ cung đình hằng năm gọi là sechie-zumo: lực sĩ được tuyển từ các địa phương về kinh đô thi đấu trước Thiên hoàng, kèm âm nhạc và yến tiệc. Lễ này mang ý nghĩa chính trị — các vùng đất gửi người về chầu triều — và tín ngưỡng nông nghiệp, cầu cho mùa màng.
Khi chính quyền võ sĩ lên nắm quyền, sumo trở thành một phần của huấn luyện võ sĩ: vật tay không giúp người lính biết cách quật ngã đối phương khi mất vũ khí. Oda Nobunaga được ghi là rất thích tổ chức các cuộc đấu sumo và tuyển lực sĩ giỏi vào hàng ngũ của mình.
Thời Edo: sumo gây quỹ và sự ra đời của nghề đô vật
Bước ngoặt làm nên sumo hiện đại xảy ra trong thời Edo. Các đền, chùa được phép tổ chức kanjin-zumo — sumo có bán vé để gây quỹ xây sửa công trình. Dần dần, những cuộc đấu này thu hút đông khán giả thành thị đến mức trở thành nghề: đô vật chuyên nghiệp được các phiên chủ nuôi dưỡng, các nhóm tổ chức thi đấu định kỳ ở Edo, Kyoto, Osaka.
Bảng xếp hạng (banzuke) bắt đầu được in và phát hành, liệt kê đô vật theo thứ bậc như một bảng danh sách của rạp hát. Danh hiệu yokozuna ra đời như một tấm giấy phép đặc biệt do dòng họ Yoshida — gia đình nắm quyền về nghi lễ sumo — cấp cho những đô vật xuất sắc nhất, cho phép họ thực hiện nghi thức nhập võ đài đeo dây thừng trắng. Phải đến cuối thế kỷ 19, yokozuna mới được ghi chính thức như một cấp bậc trên banzuke.
Sau Minh Trị, sumo trải qua giai đoạn khó khăn khi bị coi là tàn dư phong kiến, rồi hồi phục nhờ được hoàng gia và giới chính khách ủng hộ. Giữa thập niên 1920, các tổ chức ở Tokyo và Osaka hợp nhất, hình thành tiền thân trực tiếp của Hiệp hội Sumo Nhật Bản ngày nay. Từ năm 1958, lịch thi đấu ổn định thành sáu giải chính mỗi năm, mỗi giải 15 ngày, tổ chức tại Tokyo, Osaka, Nagoya và Fukuoka.
Võ đài dohyo: không gian thiêng làm bằng đất sét
Dựng mới cho mỗi giải. Dohyo là một bệ đất sét nén hình vuông, ở giữa là vòng tròn đường kính 4,55 mét được đánh dấu bằng những bó rơm chôn nửa chìm. Trước mỗi giải, những người phục vụ võ đài (yobidashi) đắp lại bệ bằng tay, làm phẳng, rải cát. Cát quanh vòng tròn giúp trọng tài thấy dấu chân đô vật bước ra ngoài.
Lễ khai võ đài. Trước ngày đầu giải có nghi lễ dohyo-matsuri do các trọng tài (gyōji) chủ trì, đặt lễ vật như gạo, hạt dẻ, rong biển, mực khô xuống một hố nhỏ ở tâm võ đài rồi lấp lại. Nghi lễ được hiểu là mời thần linh về chứng giám, thể hiện rõ gốc Thần đạo của sumo.
Mái treo và bốn tua màu. Phía trên võ đài là một mái kiểu đền thờ được treo từ trần nhà thi đấu. Trước đây mái đứng trên bốn cột; năm 1952 cột được bỏ để khán giả và truyền hình nhìn rõ hơn, thay bằng bốn tua lớn màu xanh, đỏ, trắng, đen, tượng trưng cho bốn phương và bốn mùa.
Muối, nước và giậm chân. Đô vật rắc muối khi bước lên võ đài như một cử chỉ thanh tẩy, súc miệng bằng "nước sức mạnh" trước trận, và giậm chân (shiko) theo truyền thống là để xua điều xấu khỏi mặt đất. Với khán giả hiện đại, đây là phần lễ nghi làm nên chất sumo, kéo dài hơn chính trận đấu.
Đọc bảng banzuke: sáu hạng và vì sao chênh lệch lớn
Đô vật chuyên nghiệp được xếp trong sáu hạng. Hai hạng trên cùng được gọi chung là sekitori — những người hưởng lương, có người phục vụ, được thắt đai lụa trong thi đấu.
| Hạng | Vị trí | Ghi chú |
|---|---|---|
| Makuuchi | Hạng cao nhất | Gồm các bậc yokozuna, ōzeki, sekiwake, komusubi (gọi chung là sanyaku, trừ yokozuna) và maegashira |
| Jūryō | Hạng hai | Đã là sekitori, được hưởng lương và các đặc quyền |
| Makushita | Hạng ba | Chưa có lương chính thức; sống tập thể, phục vụ đô vật hạng trên |
| Sandanme | Hạng tư | Thi đấu ít trận hơn mỗi giải |
| Jonidan | Hạng năm | Thường đông người nhất |
| Jonokuchi | Hạng thấp nhất | Nơi đô vật mới vào nghề bắt đầu |
Khoảng cách giữa jūryō và makushita là ranh giới lớn nhất trong đời đô vật: lên được là có lương, có người hầu, được để kiểu tóc búi hình lá bạch quả trong thi đấu; rơi xuống là quay lại phục vụ người khác. Yokozuna là cấp duy nhất không bị giáng hạng vì thành tích kém; một yokozuna không còn thắng được thường phải giải nghệ.
Cấp yokozuna không tự động có khi đủ số trận thắng mà phải được một hội đồng xem xét, trong đó có yếu tố gọi là hinkaku — phẩm cách. Tiêu chí này từng gây tranh luận vì khó định lượng, nhất là khi xét các đô vật nước ngoài.
Đời sống trong lò sumo: kỷ luật theo thứ bậc
Mọi đô vật chuyên nghiệp đều phải thuộc một lò (heya), do một cựu đô vật làm chủ (oyakata). Muốn mở lò, cựu đô vật phải có một trong số hữu hạn các "danh hiệu thầy" do Hiệp hội quản lý, nên số lò chỉ dao động quanh bốn mươi mấy. Đô vật sống, ăn, ngủ, tập ngay trong lò; người mới thường vào nghề sau khi học xong trung học cơ sở hoặc trung học phổ thông.
Ngày bắt đầu từ sáng sớm với buổi tập kéo dài nhiều giờ khi bụng còn đói: giậm chân shiko, đẩy cột gỗ, các lượt đấu liên tục, và kiểu tập đẩy người chịu đòn gọi là butsukari. Sau tập, đô vật cấp thấp nấu bữa lẩu chanko, phục vụ đô vật cấp cao ăn trước, rồi mới tới lượt mình. Thứ bậc hiện cả trên trang phục: đô vật hạng dưới mặc áo bông mỏng và guốc gỗ quanh năm, chỉ sekitori mới được mặc áo khoác lụa, có người giúp việc riêng.
Kỷ luật kiểu này từng che giấu những vụ bạo hành nghiêm trọng. Đầu thế kỷ 21, cái chết của một đô vật trẻ sau các buổi "huấn luyện" trong lò và một số vụ việc về sau đã bị đưa ra toà, buộc Hiệp hội ban hành quy định chống bạo lực và đào tạo lại các chủ lò. Đây là mặt trái của truyền thống thầy – trò khép kín mà người hâm mộ sumo ở Nhật cũng thẳng thắn thảo luận.
Sumo là võ hay là thể thao?
Nhìn từ kỹ thuật, sumo là một môn vật đứng với luật đơn giản: ra khỏi vòng hoặc chạm đất là thua. Hiệp hội ghi nhận 82 kỹ thuật thắng (kimarite) chính thức, từ đẩy, ôm đai quật, tới các đòn ngáng chân hiếm gặp. Cấm đánh bằng nắm đấm, cấm túm tóc, cấm đánh vào vùng hiểm; được tát bằng lòng bàn tay.
Nhìn từ văn hoá, sumo gần với một nghi lễ được duy trì liên tục hơn là một giải thể thao. Đô vật sống trong các "lò" (heya) theo kỷ luật nghiêm, mặc trang phục truyền thống nơi công cộng, để tóc búi; trọng tài mặc y phục kiểu quan lại xưa. Nhiều quy tắc không có lý do kỹ thuật mà có lý do lễ nghi.
Chính sự chồng lớp này sinh ra những tranh luận kéo dài. Quy định không cho phụ nữ bước lên võ đài, dựa trên quan niệm về sự thanh khiết của không gian thiêng, nhiều lần bị chất vấn, đặc biệt khi có tình huống cấp cứu trên võ đài. Một bên coi đó là truyền thống cần giữ, bên kia coi là phân biệt cần thay đổi. Sumo nghiệp dư thì có các giải dành cho nữ và thi đấu quốc tế theo luật thể thao.
Đô vật nước ngoài và sumo trên thế giới
Từ cuối thế kỷ 20, sumo chuyên nghiệp mở cửa cho đô vật nước ngoài. Năm 1993, Akebono, sinh ở Hawaii, trở thành yokozuna đầu tiên không sinh ra ở Nhật. Từ đầu thế kỷ 21, các đô vật đến từ Mông Cổ — nơi có truyền thống vật bökh lâu đời — chiếm nhiều vị trí cao nhất trong nhiều năm. Hiệp hội về sau giới hạn số đô vật sinh ra ở nước ngoài trong mỗi lò.
Ở Việt Nam, sumo chủ yếu được biết qua truyền hình, các dịp giao lưu văn hoá và các lễ hội Nhật Bản. Người quan tâm nên phân biệt sumo chuyên nghiệp (có nghi lễ, có hạng, chỉ ở Nhật) với sumo nghiệp dư (có hạng cân, có nữ, thi đấu quốc tế). So với vật truyền thống của người Việt — vật làng trong lễ hội đầu xuân — sumo có điểm chung là gắn với nghi lễ cộng đồng, nhưng khác ở chỗ đã chuyên nghiệp hoá rất sớm.
Một điểm thú vị khi đặt cạnh nhau: cả vật làng Việt lẫn sumo đều có phần chào đầu trận, đều thi đấu trong không gian được khoanh định, và đều mang ý nghĩa cầu may cho cộng đồng. Đó là dấu vết chung của nhiều môn vật nông nghiệp châu Á, nơi đấu sức vừa là thể thao vừa là lễ hội.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đô vật sumo lại to béo như vậy?
Luật sumo không có hạng cân, và khối lượng giúp khó bị đẩy ra khỏi vòng. Đô vật tăng cân bằng chế độ ăn nhiều bữa lớn, món lẩu chanko, kết hợp tập luyện nặng hằng ngày, nên dưới lớp mỡ là khối cơ lớn. Lối sống này cũng gắn với các nguy cơ sức khoẻ khi về già.
Một trận sumo kéo dài bao lâu?
Phần lớn trận đấu kết thúc trong vài giây đến khoảng nửa phút. Phần chuẩn bị trước trận, gồm rắc muối, giậm chân, nhiều lần ngồi đối mặt rồi đứng lên, thường dài hơn trận đấu và có giới hạn thời gian nhất định với các hạng trên.
Trọng tài sumo có phải là người quyết định cuối cùng không?
Trọng tài trên võ đài (gyōji) chỉ người thắng ngay sau trận, nhưng các giám khảo ngồi quanh võ đài có quyền đưa ra ý kiến phản đối và họp lại để xem xét, có xem băng hình. Kết quả có thể giữ nguyên, đảo ngược hoặc cho đấu lại.
Có bao nhiêu yokozuna trong lịch sử?
Danh sách yokozuna chính thức tính từ thế kỷ 18 đến nay có khoảng bảy mươi người, một con số nhỏ so với hàng nghìn đô vật đã thi đấu. Có những giai đoạn không có yokozuna nào đang thi đấu. Số chính xác thay đổi theo thời điểm, nên tra danh sách cập nhật của Hiệp hội Sumo.
Người nước ngoài có thể học sumo ở Nhật không?
Sumo chuyên nghiệp nhận đô vật nước ngoài nhưng mỗi lò bị giới hạn số người sinh ở nước ngoài, và phải đáp ứng điều kiện về tuổi, thể hình. Người muốn tìm hiểu ở mức nghiệp dư có thể tham gia các câu lạc bộ sumo nghiệp dư hoặc các buổi xem tập mở cho khách.