Savate, tên chính thức là boxe française (quyền Pháp), là môn đối kháng của Pháp kết hợp đòn đấm kiểu quyền Anh với đòn đá thực hiện khi mang giày, hình thành trong nửa đầu thế kỷ 19 và được hệ thống hoá thành môn thể thao trong nửa sau thế kỷ đó. Tên “savate” vốn nghĩa là chiếc giày cũ, gợi tới những đòn đá bằng giày của dân lao động và thuỷ thủ.
Savate là một trong số ít môn võ châu Âu truyền thừa liên tục từ thế kỷ 19 đến nay, có liên đoàn quốc tế, hệ thống cấp bậc bằng màu găng và một môn gậy đi kèm. Bài này kể lại quá trình từ những cú đá đường phố đến một môn thể thao “lịch lãm” của Paris, phân biệt phần có tư liệu với những câu chuyện được kể lại nhiều lần.
Hai dòng chảy: đá giày Paris và “chausson” của thuỷ thủ
Các sử gia savate thường chỉ ra hai nguồn. Nguồn thứ nhất là những lối đá đường phố ở Paris đầu thế kỷ 19, khi đá bằng giày nặng vào ống chân và đầu gối là cách tự vệ phổ biến của dân thành thị — cũng là lý do môn này mang tên chiếc giày cũ. Nguồn thứ hai là lối đá gọi là chausson ở các thành phố cảng miền nam như Marseille, gắn với thuỷ thủ; theo cách giải thích hay gặp, trên boong tàu chòng chành, người ta dùng tay để giữ thăng bằng và dùng chân để đá.
Hai dòng chảy ấy gặp nhau ở Paris, nơi xuất hiện những người mở phòng dạy “savate” cho cả giới bình dân lẫn người khá giả. Michel Casseux, thường được gọi là Pisseux, hay được nhắc là một trong những thầy dạy đầu tiên, mở phòng tập vào khoảng đầu thế kỷ 19 và cố gắng loại bỏ những đòn quá nguy hiểm để biến lối đá đường phố thành thứ có thể dạy được.
Ở giai đoạn này, ranh giới giữa võ tự vệ, võ đường phố và thể thao còn mờ. Savate vừa được giới trẻ thành thị theo học như một kỹ năng, vừa bị giới chức nhìn với ánh mắt nghi ngại vì gắn với những vụ ẩu đả. Chính áp lực ấy thúc đẩy các thầy dạy tìm cách “nâng cấp” môn võ, đưa vào luật và lễ nghi.
Những người mở đường
Lịch sử savate thế kỷ 19 thường được kể qua vài nhân vật. Dưới đây là những tên tuổi được nhiều nguồn ghi nhận; năm sinh mất và chi tiết đời tư không được nêu khi các nguồn không thống nhất.
- Michel Casseux: thầy dạy savate ở Paris đầu thế kỷ 19, được ghi là người đầu tiên mở phòng tập và cố gắng đặt quy tắc, loại bỏ một số đòn tàn bạo.
- Charles Lecour: học trò thế hệ sau, được kể là đã sang Anh học quyền Anh vào khoảng thập niên 1830 sau khi chứng kiến sức mạnh của đòn tay kiểu Anh, rồi kết hợp đòn đấm vào savate. Từ đây môn võ được gọi là boxe française, phân biệt với boxe anglaise.
- Joseph Charlemont: nửa sau thế kỷ 19, hệ thống hoá kỹ thuật, viết sách giảng dạy và xây dựng savate thành một môn có phương pháp, có thứ tự học, có thi đấu.
- Học trò và con trai của Charlemont: tiếp tục đưa savate vào trường học, câu lạc bộ, tổ chức các trận đấu giao lưu với võ sĩ quyền Anh vào cuối thế kỷ 19 — đầu thế kỷ 20, những trận được báo chí thời đó theo dõi sát.
Điều đáng chú ý là savate hình thành gần như cùng lúc với boxing Anh hiện đại, và hai môn chịu ảnh hưởng qua lại. Câu chuyện Lecour học quyền Anh cho thấy võ sư thế kỷ 19 không ngại học từ đối thủ; tinh thần ấy về sau lặp lại ở nhiều môn võ khác, kể cả võ tổng hợp.
Đá bằng giày: điểm làm savate khác mọi môn đá
Hầu hết võ đứng đánh trên thế giới đá bằng chân trần hoặc chân quấn băng. Savate là ngoại lệ: võ sĩ mang giày chuyên dụng, cổ cao, đế mỏng. Giày thay đổi hoàn toàn cách đá. Thay vì dùng ống chân như muay hay mu bàn chân như taekwondo, savate dùng mũi giày, đế giày và gót giày làm bề mặt chạm, nên đòn đá chính xác hơn, “mảnh” hơn, đánh vào những điểm nhỏ như ống chân, đầu gối, thân, mặt.
Luật thi đấu hiện đại chỉ cho phép đá bằng bàn chân, không cho dùng ống chân hay gối, và chỉ cho đấm bằng nắm tay đeo găng. Vì vậy savate có vẻ ngoài rất riêng: đòn đá thẳng, đá móc, đá vòng với cổ chân duỗi, thân người thẳng, thường được mô tả là “thanh lịch” — một từ nghe lạ với võ đối kháng nhưng phản ánh đúng mục tiêu của các thầy thế kỷ 19.
Trang phục thi đấu truyền thống là bộ đồ liền một mảnh ôm sát, cũng là chi tiết khiến savate dễ nhận ra trên ảnh cũ. Nhiều người cho rằng việc giữ giày và trang phục riêng đã giúp savate không bị hoà tan vào kickboxing khi các môn đá đối kháng phát triển mạnh từ thập niên 1970.
Cấp bậc bằng màu găng
Thay vì màu đai, savate dùng màu găng để đánh dấu trình độ kỹ thuật. Hệ thống này được chuẩn hoá trong thế kỷ 20 và có thể khác đôi chút giữa các liên đoàn quốc gia; bảng dưới là cấu trúc chung thường được giới thiệu.
| Nhóm | Màu găng | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Người mới | Không màu hoặc màu đầu tiên | Đang học kỹ thuật nền |
| Cấp kỹ thuật | Xanh dương, xanh lá, đỏ, trắng, vàng | Mỗi màu ứng với một bậc kiểm tra kỹ thuật, không phải thành tích thi đấu |
| Cấp cao kỹ thuật | Găng bạc | Trình độ kỹ thuật cao nhất, có các bậc bên trong |
| Huấn luyện | Các danh hiệu trợ giảng, huấn luyện viên, giáo sư | Tách riêng với màu găng, xét theo năng lực giảng dạy |
Một điểm thú vị là savate tách cấp kỹ thuật khỏi thành tích thi đấu: người có găng màu cao chưa chắc là nhà vô địch, và ngược lại. Cách làm này phản ánh quan niệm của các thầy thế kỷ 19, coi savate trước hết là một nghệ thuật vận động có chuẩn mực, sau mới là môn thi.
Canne de combat và bâton: những người anh em của savate
Canne de combat. Môn đánh gậy nhẹ, gậy dài cỡ cây gậy chống của quý ông thế kỷ 19. Ở thời mà người đàn ông lịch sự ra đường mang gậy chống, việc biết dùng nó để tự vệ là kỹ năng được các phòng tập savate dạy kèm. Ngày nay canne de combat là môn thi đấu riêng có giáp mặt nạ, tính điểm bằng đòn chạm đúng kỹ thuật.
Bâton. Gậy dài dùng hai tay, gần với các môn gậy dài của châu Âu. Bâton ít phổ biến hơn canne nhưng vẫn được giữ trong một số câu lạc bộ như một phần của truyền thống.
Vật Pháp và các môn phòng tập. Phòng tập Paris thế kỷ 19 thường dạy nhiều môn cùng lúc: savate, quyền Anh, gậy, vật, đấu kiếm. Người học tập luyện như một chương trình thể dục toàn diện của quý ông, khác hẳn hình ảnh chuyên môn hoá của thể thao ngày nay.
Ý nghĩa của sự trọn gói. Việc savate đi cùng các môn gậy cho thấy nó được hình dung như một hệ thống tự vệ thành thị, chứ không chỉ là môn thi trên võ đài. Phần “tự vệ” ấy dần mờ đi khi savate thể thao hoá, nhưng vẫn còn dấu vết trong các chương trình của liên đoàn.
Savate và quyền Anh: hai trường phái đối mặt
Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, savate và quyền Anh được báo chí hai bờ eo biển Manche nhìn như hai “trường phái quốc gia”. Một số trận giao lưu giữa võ sĩ savate và võ sĩ quyền Anh được tổ chức ở Paris và London, thu hút sự chú ý lớn. Kết quả và cách đánh giá những trận ấy đến nay vẫn được người hâm mộ mỗi bên kể theo cách khác nhau, vì luật áp dụng trong từng trận, điều kiện thi đấu và lời tường thuật báo chí thời đó không thống nhất.
Điều chắc chắn hơn là hai môn đã học lẫn nhau. Savate tiếp nhận đòn tay, cách di chuyển chân và luật hiệp từ quyền Anh; còn các võ sĩ quyền Anh từng đấu với võ sĩ savate thì nhận ra mối nguy của đòn đá vào chân và thân ở cự ly mà quyền Anh không chuẩn bị. Những cuộc gặp như vậy là tiền thân của câu hỏi mà võ tổng hợp sau này đặt ra: môn nào ứng phó ra sao khi luật cho phép nhiều loại đòn hơn.
Nhìn từ hôm nay, savate có thể xem là một trong những môn “đấm đá có găng” đầu tiên có hệ thống ở phương Tây, sớm hơn kickboxing Nhật Bản và kickboxing Mỹ gần một thế kỷ. Đó là lý do nhiều người nghiên cứu lịch sử võ đối kháng coi savate là một mắt xích quan trọng, dù nó ít được biết đến ngoài châu Âu.
Thế kỷ 20: suy, hồi sinh và quốc tế hoá
Savate được trình diễn ở Thế vận hội Paris 1924 như một môn biểu diễn theo nhiều nguồn ghi nhận, nhưng không trở thành môn chính thức. Hai cuộc thế chiến làm thế hệ võ sĩ và thầy dạy mất mát nặng, và giữa thế kỷ 20, savate thu hẹp vào một số câu lạc bộ ở Pháp, có lúc tưởng như sắp biến mất.
Sự hồi sinh đến từ thập niên 1960–1970, khi các thầy dạy tái tổ chức liên đoàn, xây dựng lại luật thi đấu và hệ thống găng màu. Liên đoàn quốc tế được lập, giải vô địch thế giới tổ chức đều đặn, và savate lan sang nhiều nước châu Âu, châu Phi và xa hơn. Song song với dạng đấu “chạm” (assaut) nhẹ tay, chấm kỹ thuật, có dạng đấu toàn lực (combat) dành cho võ sĩ đã đủ trình.
Ở Việt Nam, savate ít được biết tới so với các môn đá đối kháng khác, dù từng có mặt trong thời Pháp thuộc. Với người mê võ sử, savate là ví dụ hiếm hoi về một môn võ phương Tây có truyền thừa liên tục, có hệ thống cấp bậc và có lý thuyết kỹ thuật riêng. Nếu bạn muốn bắt đầu tập một môn võ có lộ trình bài bản, có thể tham khảo vo.edu.vn để chọn hướng phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Savate có giống kickboxing không?
Có điểm giống về việc phối hợp đấm và đá trên võ đài, nhưng savate đá bằng giày, chỉ dùng bàn chân làm bề mặt chạm, không dùng ống chân và gối. Lịch sử của savate cũng cũ hơn nhiều so với các thể thức kickboxing hiện đại.
Vì sao gọi savate là “quyền Pháp”?
Vì tên chính thức boxe française được đặt ra trong thế kỷ 19 để phân biệt với boxe anglaise, tức quyền Anh. Tên tiếng Việt “quyền Pháp” dịch theo cách gọi này, còn chữ savate là tên dân gian cũ vẫn được dùng song song.
Savate có phải môn Olympic không?
Không. Savate từng được trình diễn ở Thế vận hội 1924 theo nhiều nguồn, nhưng chưa từng là môn tranh huy chương. Môn này có hệ thống giải vô địch thế giới riêng.
Đấu “assaut” và đấu “combat” khác nhau thế nào?
Assaut là dạng đấu chạm có kiểm soát lực, chấm theo độ chính xác và kỹ thuật, thường dành cho người mới thi đấu. Combat là dạng đấu toàn lực, có thể thắng bằng hạ gục, dành cho võ sĩ đã đủ trình độ và điều kiện y tế.
Phụ nữ có thi savate không?
Có. Savate có thi đấu nữ ở cấp quốc gia và quốc tế. Ảnh và tư liệu đầu thế kỷ 20 cũng cho thấy phụ nữ Pháp tập savate như một môn thể dục và tự vệ.