Pankration (tiếng Hy Lạp nghĩa là “toàn lực”) là môn đấu tay không của Hy Lạp cổ đại cho phép đấm, đá, quật ngã, khoá khớp và siết cổ; theo truyền thống nó được đưa vào Thế vận hội ở Olympia năm 648 TCN, sau vật (708 TCN) và quyền (688 TCN). Luật cấm rất ít: các nguồn cổ chép rằng chỉ cắn và móc mắt là bị cấm. Trận đấu kết thúc khi một người thừa nhận thua, thường bằng cách giơ tay ra hiệu.
Vì vậy pankration hay được gọi là “MMA của người Hy Lạp”. So sánh này có phần đúng về kỹ thuật, nhưng bỏ qua bối cảnh: đây là một nội dung trong lễ hội thể thao gắn với đời sống công dân và nghi lễ của thành bang, có huấn luyện viên chuyên nghiệp, có trường tập và có cả văn chương ca ngợi. Bài này trình bày luật, các nguồn tư liệu và cách đọc chúng.
Ba môn đấu tay không ở Olympia
Thế vận hội cổ đại có ba môn giao đấu tay không, được thêm vào chương trình ở những thời điểm khác nhau theo truyền thống mà các tác giả Hy Lạp ghi lại. Niên đại sớm dựa vào danh sách nhà vô địch do người đời sau biên soạn, nên cần đọc như mốc ước lệ.
- Vật (palē), từ năm 708 TCN: đấu đứng, thắng khi quật đối phương ngã ba lần. Vật cũng là một phần của năm môn phối hợp (pentathlon).
- Quyền (pygmē), từ năm 688 TCN: đấm bằng tay quấn dây da mỏng gọi là himantes; không có hiệp, không có hạng cân, trận kéo dài tới khi một người bỏ cuộc hoặc không thể tiếp tục.
- Pankration, từ năm 648 TCN: phối hợp đòn đánh và vật, đấu cả khi đứng lẫn khi nằm dưới đất, thắng khi đối phương chịu thua.
- Nội dung cho thiếu niên: các môn này về sau có hạng tuổi thiếu niên, pankration thiếu niên được bổ sung muộn hơn nhiều so với hạng người lớn.
Không có hạng cân là chi tiết quan trọng. Các nhà vô địch vật và pankration thường là người to lớn, và các nhà văn cổ đại đôi khi chê lối sống ăn nhiều để tăng cân của vận động viên chuyên nghiệp — một lời phê bình nghe rất hiện đại.
Luật và cách đánh pankration theo nguồn cổ
Những gì biết về kỹ thuật pankration đến từ ba loại nguồn: văn bản của các tác giả như Pausanias (thế kỷ 2) và Philostratus (thế kỷ 3, tác phẩm về luyện tập thể thao), tranh vẽ trên bình gốm, và tượng điêu khắc. Từ đó có thể dựng lại vài nét: hai người đấu trên nền đất đã được xới mềm, đòn đá vào thân và chân được dùng, đòn khoá tay, siết cổ và bẻ ngón được nhắc tới, và trận đấu có thể diễn ra chủ yếu dưới đất.
Trọng tài cầm roi hoặc gậy dài để phạt người phạm luật — hình ảnh này có trên nhiều bình gốm. Không có giới hạn thời gian, nên một trận có thể kéo dài rất lâu. Thắng bằng việc đối phương ra hiệu chịu thua, hoặc khi đối phương không thể tiếp tục.
Điều cần thận trọng là các nguồn văn bản phần lớn viết vào thời La Mã, cách thời kỳ đầu của Thế vận hội nhiều thế kỷ. Luật có thể đã đổi theo thời gian và theo từng lễ hội. Một số giai thoại rất kịch tính về các trận pankration được kể lại nhiều lần trong sách phổ thông; chúng là một phần của văn hoá thể thao cổ, nhưng nhiều chi tiết khó kiểm chứng.
Vật Hy Lạp cổ: môn của trường học
Nếu pankration là môn của các nhà vô địch, thì vật là môn của mọi thanh niên công dân. Trường vật (palaestra) là một phần của gymnasium, nơi thanh niên tập thể dục, học và giao tiếp. Người tập xoa dầu ô liu lên da rồi rắc bột đất mịn để có độ bám, sau buổi tập thì cạo sạch bằng dụng cụ kim loại cong gọi là strigil — vật dụng hay xuất hiện trong khảo cổ và điêu khắc.
Luật vật đứng tính thắng khi làm đối phương ngã ba lần, với điều kiện cụ thể về phần cơ thể chạm đất mà các học giả còn bàn. Kỹ thuật được dạy bài bản: một mảnh giấy cói từ Ai Cập thời La Mã có ghi một đoạn chỉ dẫn vật theo lối thầy đọc cho học trò làm — một trong những “giáo trình võ” cổ nhất còn sót lại.
Đô vật nổi tiếng nhất trong truyền thống cổ là Milo xứ Croton (thế kỷ 6 TCN), được ghi là thắng nhiều lần ở Olympia. Quanh ông có nhiều giai thoại về sức mạnh, như chuyện vác con bê mỗi ngày cho tới khi nó thành bò. Những chuyện như vậy được các tác giả về sau kể lại, nên được xem là truyền thuyết thể thao, không phải sự kiện có chứng cứ.
Thầy dạy, trường tập và nghề vận động viên
Pankration và vật không phải môn tự học. Văn bản cổ nhắc tới người huấn luyện chuyên nghiệp, thường gọi là paidotribes, dạy kỹ thuật và chế độ luyện tập ở gymnasium; ở thời sau còn có những người chuyên về chế độ ăn, xoa bóp và điều độ sinh hoạt cho vận động viên. Philostratus dành cả một tác phẩm để bàn về nghề huấn luyện, phê bình những thầy chỉ biết bắt học trò ăn nhiều, tập nặng mà không hiểu cơ thể.
Từ thời Hy Lạp hoá và nhất là dưới thời La Mã, các nhà vô địch vật, quyền và pankration trở thành người chuyên nghiệp thật sự: đi thi khắp các lễ hội trong vùng Địa Trung Hải, có hội nghề nghiệp riêng, được thành phố quê nhà ban thưởng. Ở Olympia phần thưởng chỉ là vòng lá ô liu, nhưng ở nhiều lễ hội khác giải thưởng có giá trị vật chất lớn, như những bình dầu ô liu ở lễ hội Panathenaia của Athens.
Bức tranh này khác hẳn hình ảnh lãng mạn về “vận động viên nghiệp dư thuần khiết” mà phong trào Olympic hiện đại từng dựng lên vào cuối thế kỷ 19. Các nhà sử học thể thao ngày nay nhấn mạnh rằng thể thao Hy Lạp cổ vừa là nghi lễ, vừa là danh dự công dân, vừa là một nghề kiếm sống.
Tư liệu hình ảnh: đọc tượng và bình gốm thế nào
Phần lớn hình dung của người hiện đại về võ Hy Lạp cổ đến từ hiện vật nghệ thuật. Bảng dưới liệt kê các loại nguồn chính và giới hạn của chúng.
| Loại nguồn | Cho biết gì | Giới hạn |
|---|---|---|
| Bình gốm hình đen, hình đỏ (thế kỷ 6–5 TCN) | Tư thế, trang phục, vai trò trọng tài, cảnh tập luyện | Hoạ sĩ chọn khoảnh khắc đẹp, không phải ảnh chụp kỹ thuật |
| Tượng đồng và đá, nhiều bản sao thời La Mã | Hình thể vận động viên, tay quấn dây da, dấu vết chấn thương ở tai, mũi | Bản sao có thể sai lệch, thời điểm sáng tác muộn |
| Văn bản của Pausanias, Philostratus và các tác giả khác | Luật, giai thoại, danh sách nhà vô địch | Viết muộn, mang quan điểm cá nhân, pha nhiều chuyện kể |
| Mảnh giấy cói, bia khắc | Chỉ dẫn luyện tập, hợp đồng thi đấu, vinh danh nhà vô địch | Rời rạc, phải ghép với nguồn khác |
Một ví dụ quen thuộc là tượng đồng “Võ sĩ quyền ngồi nghỉ” thời Hy Lạp hoá, hiện ở Rome: người võ sĩ quấn dây da trên tay, khuôn mặt mang dấu vết của nhiều trận đấu. Pho tượng cho thấy quyền cổ đại là môn của va chạm thật, đồng thời cho thấy nghệ sĩ cổ đã nhìn võ sĩ với sự đồng cảm hơn là tôn vinh thuần tuý.
Vật Hy Lạp – La Mã ngày nay có phải vật cổ không?
Tên gọi là sự lãng mạn hoá. Môn vật Hy Lạp – La Mã thi ở Thế vận hội hiện đại từ năm 1896 thật ra hình thành ở Pháp thế kỷ 19, ban đầu gọi là vật Pháp. Cái tên “Hy Lạp – La Mã” được gắn vào để gợi liên tưởng tới thời cổ điển, phù hợp tinh thần phục hưng Olympic.
Luật khác hẳn. Vật Hy Lạp – La Mã hiện đại cấm tấn công phần dưới thắt lưng và cấm dùng chân để gài, trong khi tranh cổ cho thấy người Hy Lạp dùng chân khá nhiều. Hai môn chỉ chung tinh thần: vật đứng, quật ngã.
Pankration hiện đại. Có những nhóm và liên đoàn từ cuối thế kỷ 20 cố gắng phục dựng pankration như một môn thể thao, với luật an toàn hơn. Đây là sáng tạo hiện đại lấy cảm hứng từ cổ đại, không phải truyền thống nối liền.
Bài học về tên gọi. Cả hai trường hợp nhắc người đọc rằng tên một môn võ không chứng minh tuổi của nó. Phải xem luật, kỹ thuật và chuỗi truyền thừa thì mới biết một môn thật sự cổ đến đâu.
Pankration và MMA: so sánh đến đâu là vừa
Khi võ tổng hợp hiện đại hình thành trong thập niên 1990, những người quảng bá nhanh chóng mượn pankration làm “tổ tiên” để tạo chiều sâu lịch sử. Về kỹ thuật, so sánh này có cơ sở: cả hai cho phép đánh đứng và đánh dưới đất, cả hai thắng bằng hạ gục hoặc chịu thua.
Khác biệt cũng lớn. Pankration không có găng, không có hiệp, không hạng cân, không giới hạn thời gian; trọng tài phạt bằng roi; trận đấu diễn ra trong lễ hội có ý nghĩa nghi lễ với cả thành bang. Võ tổng hợp hiện đại lại là sản phẩm của truyền hình, luật an toàn và y tế thể thao. Giữa hai thứ không có chuỗi truyền thừa nào, chỉ có sự giống nhau về ý tưởng: thử xem người nào giỏi nhất khi được dùng gần như mọi kỹ năng.
Ý tưởng ấy xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, nên pankration nên được nhìn như một ví dụ cổ xưa và được ghi chép tốt về một khát vọng thể thao phổ biến, hơn là “ông tổ” trực tiếp của một môn hiện đại. Đó cũng là cách đọc giúp tôn trọng cả hai: pankration với bối cảnh riêng của nó, võ tổng hợp với lịch sử riêng của nó.
Câu hỏi thường gặp
Thế vận hội cổ đại kết thúc khi nào?
Nhiều tài liệu dẫn mốc cuối thế kỷ 4, khi các lễ hội cũ bị hạn chế dưới thời hoàng đế Theodosius I. Giới nghiên cứu cho rằng các hoạt động ở Olympia có thể còn kéo dài thêm một thời gian, nên mốc chính xác vẫn được bàn.
Phụ nữ có thi pankration không?
Ở Olympia, phụ nữ không thi các môn của nam và phụ nữ đã kết hôn không được xem. Có lễ hội riêng dành cho nữ ở Olympia với môn chạy. Tư liệu về phụ nữ thi đấu võ ở Hy Lạp cổ rất hiếm.
Pankration có giống võ đường phố không?
Không. Dù luật ít, pankration có trọng tài, có trường tập, có huấn luyện viên và kỹ thuật được truyền dạy bài bản. Nó là môn thể thao của lễ hội, chịu sự giám sát của cộng đồng chứ không phải đánh nhau tự do.
Người Hy Lạp có bảo hộ khi tập không?
Một số nguồn và hình ảnh cho thấy khi tập quyền người ta dùng loại dây quấn tay mềm hơn khi thi, và có hình ảnh đồ bảo vệ tai. Tư liệu về đồ bảo hộ không nhiều nên chi tiết còn hạn chế.
Vì sao vận động viên Hy Lạp thi đấu khoả thân?
Đây là tập quán của thể thao Hy Lạp cổ, gắn với văn hoá gymnasium. Nguồn gốc của tập quán được các tác giả cổ giải thích khác nhau, và giới học thuật hiện đại cũng chưa thống nhất một lý do duy nhất.