Võ tổng hợp (MMA) như một môn thể thao có luật, hạng cân, hiệp đấu và cơ quan cấp phép mới thành hình vào khoảng năm 2000–2001, khi bộ luật thống nhất được áp dụng ở Mỹ; trước đó là gần một thế kỷ các trận thách đấu liên môn, vale tudo ở Brazil, võ vật “thật” ở Nhật, và giải đấu ít luật năm 1993 đã đưa ý tưởng này ra công chúng.
Câu hỏi thúc đẩy toàn bộ lịch sử ấy rất cũ: nếu một võ sĩ quyền Anh gặp một đô vật, ai thắng? Mỗi thời đại trả lời theo cách riêng, và câu trả lời luôn phụ thuộc vào luật. Bài này kể lại lịch sử MMA như lịch sử của các bộ luật, vì chính luật đã quyết định võ tổng hợp trông như thế nào hôm nay. Bài không xếp hạng võ sĩ hay tổ chức nào.
Trước MMA: thách đấu liên môn đầu thế kỷ 20
Ý tưởng cho các môn võ khác nhau đấu với nhau có từ thời cổ, như pankration Hy Lạp. Ở thời hiện đại, nó trở lại mạnh vào đầu thế kỷ 20, khi các võ sĩ jujutsu và judo Nhật đi biểu diễn ở châu Âu và châu Mỹ. Ở London, một số võ sĩ jujutsu Nhật biểu diễn trong các nhà hát tạp kỹ, nhận lời thách đấu của đô vật và người xem; ở Mỹ và Mỹ Latinh, các trận đấu giữa võ sĩ judo, đô vật và võ sĩ quyền Anh được báo chí đưa tin rầm rộ.
Những trận này không có luật chung. Mỗi trận thoả thuận riêng: được đấm hay không, đấu mặc áo hay không, thắng bằng gì. Kết quả vì thế khó so sánh, và câu chuyện được kể lại thường mang màu sắc quảng bá cho phía thắng. Nhưng chúng gieo vào văn hoá võ thuật một câu hỏi bền bỉ, và tạo ra những nhân vật như Mitsuyo Maeda — người sau này mang judo tới Brazil.
Ở Brazil, câu hỏi ấy phát triển thành truyền thống vale tudo (nghĩa là “gì cũng được”), các trận đấu ít luật diễn ra trong rạp xiếc, câu lạc bộ, rồi được truyền hình ở một số thời kỳ. Vale tudo gắn chặt với sự phát triển của jiu-jitsu Brazil và với việc các học viện chứng minh hiệu quả của mình trước công chúng.
Nhật Bản: từ đấu vật “thật” đến Shooto và Pancrase
Một nhánh quan trọng nhưng ít được kể ở Việt Nam là nhánh Nhật Bản, nơi đấu vật chuyên nghiệp và võ thuật gặp nhau theo cách đặc biệt.
- Năm 1976: trận đấu biểu diễn giữa một đô vật chuyên nghiệp Nhật và một nhà vô địch quyền Anh hạng nặng Mỹ, với luật hạn chế nặng, kết thúc hoà. Trận đấu bị chê là tẻ nhạt nhưng trở thành biểu tượng của câu hỏi “đô vật hay võ sĩ quyền Anh”.
- Thập niên 1980: một số đô vật chuyên nghiệp Nhật muốn biến các trận đấu dàn dựng thành đấu thật, hình thành phong trào gọi là “shoot” (đấu thật).
- Năm 1985: Shooto ra đời, một trong những tổ chức đầu tiên xây dựng hệ thống võ tổng hợp có luật, hạng cân và cấp bậc nghiệp dư – chuyên nghiệp.
- Năm 1993: Pancrase thành lập — tên gọi lấy cảm hứng từ pankration — tổ chức các trận đấu thật với luật riêng.
- Cuối thập niên 1990 – 2000: các giải lớn ở Nhật thu hút khán giả đông, đưa võ tổng hợp lên truyền hình với quy mô sân vận động.
Nhánh Nhật cho thấy võ tổng hợp không chỉ có một quê hương. Trong khi người Mỹ biết tới MMA qua giải đấu năm 1993, Nhật Bản đã có những tổ chức với luật tương đối hiện đại từ trước đó, và đóng góp nhiều vào văn hoá thi đấu của môn này.
Năm 1993 và thời kỳ “ít luật”
Tháng 11 năm 1993, một giải đấu ở Denver, Mỹ, mời võ sĩ nhiều môn — quyền Anh, karate, sumo, vật, savate, jiu-jitsu Brazil — vào một lồng tám cạnh, đấu loại trực tiếp trong một đêm. Luật rất ít: không hạng cân, không hiệp, chỉ cấm vài hành vi như cắn và móc mắt. Giải được quảng bá như cuộc đấu “không luật lệ”, dù thực tế vẫn có quy định.
Kết quả gây bất ngờ với nhiều khán giả: một võ sĩ jiu-jitsu Brazil nhẹ cân thắng giải bằng cách kéo đối thủ xuống đất và khoá siết. Trong mấy năm sau, các giải đầu tiên cho thấy một mô hình: võ sĩ chỉ biết đứng đánh gặp khó khăn lớn trước người biết vật và đấu dưới đất. Câu hỏi cũ có một câu trả lời tạm thời: trong điều kiện ít luật, kỹ năng vật và khoá siết rất quan trọng.
Thời kỳ này cũng đem lại phản ứng dữ dội. Hình ảnh “không luật lệ” khiến nhiều chính trị gia, nhà báo và bác sĩ phản đối; nhiều bang ở Mỹ cấm tổ chức, các kênh truyền hình cáp ngừng phát sóng. Võ tổng hợp đứng trước lựa chọn: hoặc chấp nhận luật và quản lý như một môn thể thao, hoặc tiếp tục sống ở bên lề.
Bộ luật thống nhất: những gì đã thay đổi
Từ năm 2000–2001, cơ quan quản lý thể thao đối kháng của bang New Jersey cùng các bên liên quan soạn bộ luật mà về sau nhiều nơi áp dụng, gọi là luật thống nhất. Bảng dưới so sánh giai đoạn đầu với luật thống nhất ở mức tổng quát.
| Khía cạnh | Giai đoạn đầu (1993 – cuối thập niên 1990) | Luật thống nhất (từ đầu thập niên 2000) |
|---|---|---|
| Hạng cân | Không có hoặc rất ít | Nhiều hạng cân |
| Thời gian | Không giới hạn hoặc giới hạn lỏng | Hiệp 5 phút, thường 3 hiệp, trận tranh đai 5 hiệp |
| Găng | Không bắt buộc | Găng hở ngón bắt buộc |
| Đòn cấm | Rất ít | Danh sách dài: húc đầu, đánh vào gáy, đánh hạ bộ, gối vào đầu người đang chạm sàn… |
| Chấm điểm | Không hoặc tuỳ giải | Ba giám định, hệ thống 10 điểm mỗi hiệp |
| Y tế | Hạn chế | Khám trước trận, bác sĩ tại chỗ, cấp phép võ sĩ |
Luật thống nhất là bước ngoặt: nó cho phép võ tổng hợp được cấp phép ở nhiều nơi, trở lại truyền hình và thu hút nhà tài trợ. Nhưng nó cũng đổi môn thể thao: hạng cân làm võ sĩ nhỏ con không còn phải gặp người nặng gấp đôi, hiệp đấu và chấm điểm làm thể lực và sự đa năng quan trọng hơn bao giờ hết.
Truyền hình và sự sống còn của một môn thể thao
Lịch sử võ tổng hợp không thể tách khỏi lịch sử truyền hình. Các giải đầu tiên ở Mỹ sống nhờ hình thức trả tiền theo lượt xem; khi bị các nhà cung cấp truyền hình cáp từ chối cuối thập niên 1990, nhiều tổ chức rơi vào khó khăn tài chính. Luật thống nhất mở cánh cửa trở lại, nhưng để vượt ra khỏi nhóm khán giả nhỏ, môn này cần những hình thức kể chuyện mới.
Giữa thập niên 2000, một chương trình truyền hình thực tế theo chân các võ sĩ trẻ sống chung và thi đấu loại trực tiếp đã đưa võ tổng hợp tới đông đảo khán giả chưa từng xem một trận đấu nào. Từ đó, môn thể thao này được nhìn qua câu chuyện của từng con người — quê quán, quá trình tập luyện, những lần thất bại — chứ không chỉ qua hình ảnh hai người đánh nhau trong lồng.
Ở Nhật, các giải lớn cuối thập niên 1990 – 2000 cũng dựa vào truyền hình mặt đất, với cách dàn dựng sân khấu hoành tráng và những trận đấu chênh lệch về thể hình nhằm thu hút khán giả. Hai mô hình — Mỹ thiên về luật chặt và hạng cân, Nhật thiên về biểu diễn và luật riêng — đã cùng tồn tại một thời gian trước khi mô hình luật thống nhất trở nên phổ biến toàn cầu.
Từ “môn này đấu môn kia” đến võ sĩ tổng hợp
Giai đoạn chuyên gia. Những năm đầu, mỗi võ sĩ đại diện cho một môn: đô vật, võ sĩ quyền Anh, võ sĩ karate, võ sĩ jiu-jitsu. Khán giả xem như xem các môn võ đấu với nhau.
Giai đoạn đan xen. Cuối thập niên 1990 – đầu 2000, võ sĩ bắt đầu học thêm phần mình yếu: đô vật học đứng đánh, võ sĩ đứng đánh học chống quật ngã. Công thức phổ biến là một nền vật hoặc jiu-jitsu kết hợp quyền Anh hoặc muay Thái.
Giai đoạn MMA là một môn. Từ khoảng cuối thập niên 2000, nhiều võ sĩ tập võ tổng hợp ngay từ đầu, trong các phòng tập chuyên MMA. Kỹ năng chuyển đổi giữa đứng đánh, ôm ghì và dưới đất trở thành kỹ năng riêng, không thuộc về môn gốc nào.
Sự trở lại của các môn truyền thống. Khi nền tảng đã đồng đều, những phong cách lạ như karate, taekwondo hay sambo lại cho lợi thế bất ngờ, vì đối thủ ít quen. Đây là lý do những năm 2010 chứng kiến nhiều võ sĩ có nền võ truyền thống thành công trên sàn đấu.
MMA hôm nay và những câu hỏi còn mở
Ngày nay võ tổng hợp là một môn thể thao toàn cầu với nhiều tổ chức chuyên nghiệp, giải nghiệp dư, hệ thống xếp hạng của từng tổ chức và cộng đồng người tập phong trào rất lớn. Thi đấu nữ được đưa vào các giải lớn từ đầu thập niên 2010. Ở Việt Nam, những năm gần đây cũng xuất hiện các giải võ tổng hợp chuyên nghiệp và phong trào tập luyện ở các thành phố lớn.
Một số câu hỏi vẫn đang tranh luận: tác động lâu dài của va đập đầu lặp lại, việc cắt cân gấp trước trận, cách chấm điểm công bằng giữa các phong cách khác nhau. Mỗi câu hỏi có thể dẫn tới những thay đổi luật mới, giống như luật thống nhất đã từng thay đổi tất cả.
Nhìn lại, lịch sử MMA là bằng chứng rõ cho một nguyên lý xuyên suốt trong võ thuật: không có môn võ nào “tốt nhất” tách khỏi luật. Mỗi bộ luật tạo ra một môi trường, và môi trường quyết định kỹ năng nào có giá trị. Hiểu điều đó giúp người xem MMA đọc trận đấu tinh hơn, và giúp người tập bất kỳ môn võ nào nhìn môn mình tập tỉnh táo hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vale tudo khác MMA hiện đại thế nào?
Vale tudo là truyền thống đấu ít luật ở Brazil, thường không có hạng cân, hiệp hay găng, và luật thay đổi theo từng sự kiện. MMA hiện đại có luật thống nhất, hạng cân, hiệp, găng, giám định và kiểm soát y tế.
Thuật ngữ “mixed martial arts” xuất hiện khi nào?
Cụm từ này được dùng phổ biến từ khoảng giữa thập niên 1990 để gọi các giải đấu liên môn, rồi trở thành tên chính thức của môn thể thao khi luật được thống nhất. Trước đó báo chí dùng nhiều tên khác nhau.
Vì sao võ tổng hợp đấu trong lồng?
Lồng ngăn võ sĩ rơi ra ngoài khi vật nhau, điều thường xảy ra trên võ đài có dây. Một số tổ chức vẫn dùng võ đài vuông có dây; lựa chọn này ảnh hưởng tới chiến thuật ép sát và vật đứng.
Shooto có ý nghĩa gì trong lịch sử MMA?
Shooto ở Nhật là một trong những tổ chức sớm nhất có luật võ tổng hợp tương đối hiện đại, có hạng cân, cấp bậc và hệ thống nghiệp dư, từ giữa thập niên 1980, trước giải đấu nổi tiếng ở Mỹ năm 1993.
MMA có phải môn Olympic không?
Không. Võ tổng hợp chưa có mặt ở Thế vận hội. Một số liên đoàn nghiệp dư quốc tế đang vận động để môn này được công nhận rộng hơn trong hệ thống thể thao quốc tế.