Jiu-jitsu Brazil (BJJ) bắt nguồn từ judo Kodokan, được Mitsuyo Maeda — một võ sĩ judo người Nhật đi biểu diễn và thi đấu khắp thế giới — mang tới Brazil vào khoảng giữa thập niên 1910; tại đây các học trò của ông, nổi tiếng nhất là gia đình Gracie, phát triển nó thành một môn tập trung vào đấu dưới đất, khống chế vị trí và khoá siết. Từ cuối thế kỷ 20, BJJ trở thành môn thi đấu quốc tế và nền tảng vật quan trọng của võ tổng hợp.
Câu chuyện “một võ sĩ Nhật dạy cho một gia đình Brazil” là phiên bản quen thuộc, nhưng lịch sử thật nhiều lớp hơn: có những học trò khác của Maeda, có bối cảnh judo thời đó vẫn được gọi là jiu-jitsu, và có những tranh luận về việc bao nhiêu phần của BJJ là sáng tạo mới. Bài này đi qua từng lớp, giữ giọng trung tính với mọi dòng phái.
Vì sao lại gọi là “jiu-jitsu” chứ không phải judo
Đầu thế kỷ 20, judo của Kano Jigoro (lập Kodokan năm 1882) đã là môn hệ thống, nhưng khi ra nước ngoài, nó thường được giới thiệu dưới cái tên quen thuộc hơn với người phương Tây là “jiu-jitsu” hay “Kano jiu-jitsu”. Các võ sĩ Nhật đi biểu diễn ở châu Âu, Mỹ, Mỹ Latinh thời ấy cũng dùng tên này trong quảng cáo và báo chí.
Vì vậy khi kỹ thuật Kodokan vào Brazil, nó mang tên jiu-jitsu, và người Brazil giữ cái tên ấy (viết theo kiểu Bồ Đào Nha) ngay cả khi ở Nhật, chữ judo đã thay thế hẳn. Cái tên vì thế không chứng minh rằng BJJ có gốc từ một trường jujutsu cổ khác với judo; nó chỉ phản ánh thói quen gọi tên của thời đại.
Đây là chi tiết hay gây nhầm lẫn. Một số tài liệu phổ thông nói BJJ “kế thừa jujutsu samurai”, như thể có một dòng riêng không qua Kodokan. Phần lớn nghiên cứu lịch sử cho thấy nguồn trực tiếp là judo Kodokan, mà judo thì vốn được Kano xây dựng từ các trường jujutsu cổ — nên mối liên hệ với jujutsu là gián tiếp, qua judo.
Mitsuyo Maeda: người mang judo tới Brazil
Từ Kodokan ra thế giới. Maeda là học trò Kodokan, rời Nhật đầu thế kỷ 20 cùng một nhóm võ sĩ để biểu diễn judo ở Mỹ. Sau đó ông đi nhiều nước ở châu Âu và Mỹ Latinh, tham gia biểu diễn và các trận đấu thách thức với đô vật, võ sĩ quyền Anh và võ sĩ các môn khác.
Biệt danh Conde Koma. Trong những năm lưu diễn, ông được biết đến với biệt danh Conde Koma (Bá tước Koma). Biệt danh này xuất hiện nhiều trên báo chí Mỹ Latinh thời đó và gắn với ông suốt phần đời còn lại.
Định cư ở Belém. Khoảng giữa thập niên 1910, Maeda tới Brazil và định cư ở Belém, bang Pará, vùng cửa sông Amazon, nơi ông cũng tham gia các hoạt động liên quan tới cộng đồng di dân Nhật. Ông dạy judo cho một số học trò tại đây.
Nhiều học trò, không chỉ một gia đình. Theo câu chuyện của nhà Gracie, Carlos Gracie học với Maeda từ cuối thập niên 1910. Ngoài ra còn có những học trò khác như Luiz França, người về sau truyền lại cho các học trò ngoài nhà Gracie. Điều này cho thấy BJJ có hơn một dòng ngay từ đầu.
Nhà Gracie và quá trình “Brazil hoá”
Gia đình Gracie chuyển về Rio de Janeiro, và Carlos Gracie mở học viện ở đây vào giữa thập niên 1920. Các anh em, trong đó có Hélio Gracie, cùng dạy và phát triển môn võ. Câu chuyện gia đình kể rằng Hélio, vốn nhỏ con và thể trạng yếu, đã điều chỉnh các kỹ thuật để dựa vào đòn bẩy và thời điểm hơn là sức mạnh, tạo ra nét đặc trưng của BJJ. Cuộc đời ông là đề tài riêng; ở đây chỉ cần ghi nhận vai trò trung tâm của ông trong cách gia đình kể lịch sử môn võ.
Một số nhà nghiên cứu độc lập, đọc lại báo chí Brazil đầu thế kỷ 20, nhấn mạnh thêm rằng judo thời đó, nhất là các trường phái judo nặng về đấu dưới đất ở Nhật, vốn đã có rất nhiều kỹ thuật khống chế và khoá siết. Theo họ, BJJ là sự chọn lọc và phát triển những gì đã có, kết hợp với kinh nghiệm thi đấu thách thức ở Brazil, hơn là một hệ thống được phát minh lại từ đầu. Hai cách kể này khác nhau ở chỗ nhấn mạnh, không nhất thiết loại trừ nhau.
Điều không ai tranh cãi là ở Brazil, môn võ đi theo một hướng khác judo Nhật: trong khi judo ngày càng ưu tiên quật ngã và giới hạn thời gian đấu dưới đất, BJJ đặt trọng tâm vào việc kéo trận xuống đất, giành vị trí và kết thúc bằng khoá hoặc siết. Sự khác biệt về luật thi đấu đã khuếch đại khác biệt ấy qua nhiều thập niên.
Những mốc làm nên BJJ hiện đại
Các mốc dưới đây được ghi nhận rộng rãi; một số năm có chênh lệch nhỏ giữa các nguồn.
- Thập niên 1920–1950: học viện ở Rio, các trận thách đấu với võ sĩ nhiều môn, xây dựng danh tiếng qua báo chí.
- Năm 1951: trận đấu nổi tiếng ở Rio giữa Hélio Gracie và võ sĩ judo Nhật Masahiko Kimura, kết thúc khi phía Hélio xin dừng vì đòn khoá tay của Kimura. Đòn khoá này về sau được giới BJJ gọi bằng tên “kimura”.
- Thập niên 1950–1980: nhiều dòng phái hình thành, kể cả các học viện ngoài nhà Gracie; các giải thi đấu trong nước phát triển, hệ thống điểm thưởng cho vị trí được hình thành.
- Năm 1993: một thành viên nhà Gracie thắng giải đấu võ tổng hợp đầu tiên ở Mỹ, giới thiệu BJJ với khán giả toàn cầu.
- Giữa thập niên 1990: liên đoàn quốc tế được lập, giải vô địch thế giới bắt đầu tổ chức đều đặn; BJJ lan nhanh ra Bắc Mỹ, châu Âu, châu Á.
- Từ cuối thập niên 1990: phát triển mạnh nhánh không mặc áo (no-gi) và các giải vật khoá siết quốc tế.
Đọc chuỗi mốc này thấy BJJ có hai giai đoạn: gần bảy mươi năm phát triển chủ yếu trong nước Brazil, và ba mươi năm toàn cầu hoá cực nhanh nhờ võ tổng hợp. Sự chênh lệch tốc độ ấy giải thích vì sao nhiều câu chuyện về giai đoạn đầu chỉ được biết qua lời kể của các gia đình và học viện.
Văn hoá học viện: tập đối kháng mỗi buổi
Một đặc điểm khiến BJJ khác nhiều môn võ truyền thống là cách luyện tập hằng ngày. Ở hầu hết học viện, buổi tập kết thúc bằng các hiệp vật tự do với sức kháng cự thật, người tập gọi là “roll”. Điều này làm được vì đòn kết thúc của BJJ là khoá và siết, có thể dừng ngay khi người bị khoá vỗ tay xin thua; khác với đòn đánh vào đầu, người tập có thể đấu thật gần như mỗi ngày mà vẫn kiểm soát được rủi ro.
Hệ quả là kỹ năng BJJ được kiểm nghiệm liên tục trên sàn tập. Một kỹ thuật không hiệu quả trước đối thủ đang chống cự sẽ sớm bị loại bỏ, và các biến thể mới lan nhanh từ học viện này sang học viện khác. Nhiều nhà bình luận võ thuật cho rằng chính nguyên tắc “tập với sức kháng cự thật” là lý do BJJ phát triển kỹ thuật nhanh trong vài thập niên, nhanh hơn nhiều môn chỉ luyện bài hoặc luyện đôi theo kịch bản.
Văn hoá học viện cũng gắn với phả hệ: người tập thường biết thầy mình học ai, thầy của thầy là ai, nối ngược lên các dòng lớn ở Brazil. Phả hệ ấy vừa là niềm tự hào vừa là nguồn tranh luận, vì cùng một giai đoạn lịch sử có thể được các dòng khác nhau kể lại theo những cách không giống nhau.
BJJ và judo: cùng gốc, khác hướng
Bảng so sánh ở mức triết lý thi đấu và lịch sử, không phải hướng dẫn kỹ thuật hay chọn môn.
| Khía cạnh | Judo | Jiu-jitsu Brazil |
|---|---|---|
| Gốc | Kano Jigoro, Kodokan 1882, từ các trường jujutsu | Judo Kodokan đầu thế kỷ 20, phát triển ở Brazil |
| Trọng tâm thi đấu | Quật ngã đẹp được thưởng cao, đấu dưới đất giới hạn thời gian | Đấu dưới đất là trọng tâm, quật ngã chỉ là cách mở đầu |
| Thế nằm ngửa | Thường là bất lợi | Có thể là vị trí tấn công (thế “guard”) |
| Điểm số | Ippon, waza-ari theo chất lượng quật và khống chế | Điểm thưởng cho vị trí, thắng tuyệt đối bằng khoá hoặc siết |
| Vị thế quốc tế | Môn Olympic từ 1964 | Có giải vô địch thế giới riêng, chưa vào Olympic |
Điểm khác biệt có tính biểu tượng nhất là thế guard: trong BJJ, nằm ngửa với hai chân kiểm soát đối phương không bị coi là thua thế, mà là một vị trí có thể tấn công. Ý tưởng này về sau thay đổi cách cả giới võ tổng hợp nhìn về đấu dưới đất.
Di sản và cách đọc lịch sử BJJ
BJJ là một ví dụ rõ về việc một môn võ di cư và đổi dạng. Từ Nhật sang Brazil, judo gặp một môi trường thi đấu thách thức, một gia đình có tham vọng và một nền văn hoá thể thao khác; kết quả là một môn võ mới với bản sắc riêng. Khi trở lại thế giới qua võ tổng hợp, BJJ lại ảnh hưởng ngược trở lại judo và vật.
Đọc lịch sử BJJ, nên giữ hai điều. Thứ nhất, lời kể của các gia đình và học viện có giá trị lớn nhưng mang góc nhìn của người kể; nhiều dòng khác nhau có thể kể khác nhau về cùng một giai đoạn. Thứ hai, những tranh luận về “công lao” không làm giảm giá trị của môn võ: một môn có nhiều người góp sức là chuyện bình thường, và các nghiên cứu báo chí cũ đang làm bức tranh ngày càng đầy đủ hơn.
Nếu đọc xong bạn muốn tự trải nghiệm vật khoá siết hay một môn võ khác, có thể tham khảo lộ trình học bài bản trên vo.edu.vn trước khi chọn lớp.
Câu hỏi thường gặp
BJJ có phải do một người sáng lập?
Không theo nghĩa một người duy nhất. Maeda mang judo tới Brazil, nhà Gracie đóng vai trò trung tâm trong việc phát triển và quảng bá, và còn những dòng khác qua các học trò ngoài gia đình này. Mỗi dòng ghi công theo cách của mình.
Vì sao trận Hélio Gracie và Kimura nổi tiếng?
Đây là cuộc gặp công khai giữa một đại diện hàng đầu của jiu-jitsu Brazil và một võ sĩ judo Nhật rất nổi tiếng, diễn ra trước đông khán giả ở Rio năm 1951. Nó để lại tên gọi một đòn khoá tay quen thuộc trong BJJ.
No-gi là gì?
No-gi là thi đấu và luyện tập không mặc áo võ, thường mặc áo thun bó và quần ngắn. Không có áo để nắm, các kỹ thuật kiểm soát và khoá phải thay đổi, gần với vật khoá siết nói chung.
BJJ có liên quan tới “jujutsu samurai” không?
Chỉ gián tiếp. Nguồn trực tiếp của BJJ là judo Kodokan, mà judo được Kano Jigoro xây dựng từ các trường jujutsu cổ. Tên “jiu-jitsu” được giữ vì đầu thế kỷ 20 judo thường được gọi như vậy ở nước ngoài.
Thế guard có từ judo không?
Judo có các kỹ thuật đấu từ thế nằm ngửa, nhưng luật thi đấu judo hiện đại không khuyến khích. BJJ phát triển guard thành một hệ thống rộng lớn, coi đó là vị trí tấn công trung tâm.