Hagakure (葉隠, "khuất dưới lá") là tập ghi chép lời kể và suy nghĩ của Yamamoto Tsunetomo (1659–1719), một cựu võ sĩ phục vụ dòng họ Nabeshima ở phiên Saga, do người trẻ hơn là Tashiro Tsuramoto chép lại trong khoảng 1710–1716. Sách nổi tiếng nhất với câu mở đầu được dịch là "Đạo của võ sĩ, ta đã tìm ra, là cái chết".
Nhưng Hagakure không phải bộ luật của samurai, cũng không phổ biến trong thời Edo. Nó là tiếng nói của một người sống trong thời bình, chưa từng ra trận, hoài niệm về một quá khứ lý tưởng, viết cho người cùng phiên. Bài này đọc Hagakure trong bối cảnh ấy, giải thích câu nói nổi tiếng nhất, và kể lại số phận kỳ lạ của cuốn sách từ bản chép tay địa phương tới khẩu hiệu thời chiến và tiểu luận của Mishima Yukio.
Người kể và người chép
Yamamoto Tsunetomo phục vụ lãnh chúa Nabeshima Mitsushige từ nhỏ, chủ yếu làm công việc văn thư, thư ký ở Kyoto và Edo. Khi chủ qua đời năm 1700, ông muốn chết theo chủ — tập tục gọi là tuẫn tử (junshi) — nhưng tập tục này đã bị chính phiên Nabeshima và Mạc phủ cấm từ những năm 1660. Không được chết theo, ông xuống tóc, lui về sống ẩn trong một am nhỏ ở vùng núi.
Khoảng năm 1710, Tashiro Tsuramoto, một võ sĩ trẻ bị mất chức, tìm đến am và trong khoảng bảy năm ghi lại những gì Tsunetomo kể: chuyện về các đời lãnh chúa Nabeshima, gương các võ sĩ trong phiên, lời khuyên về cách cư xử, suy nghĩ về cái chết và lòng trung thành. Kết quả là mười một quyển ghi chép không theo một hệ thống chặt chẽ.
Tên sách "khuất dưới lá" được giải thích theo nhiều cách: hình ảnh người phục vụ âm thầm như hoa nở khuất trong tán lá, hoặc đơn giản là nơi ở ẩn của người kể. Không có cách giải thích nào được xác nhận chắc chắn.
Về thể loại, Hagakure là sách "văn thư" (kikigaki) — ghi lại lời người khác kể — chứ không phải trước tác do một người tự viết theo bố cục. Vì vậy văn bản có nhiều chỗ lặp, mâu thuẫn, chuyển chủ đề đột ngột, xen lẫn tiếng địa phương Saga. Người đọc bản dịch thường chỉ thấy những đoạn đã được tuyển chọn, nên dễ có ấn tượng sách gọn gàng và nhất quán hơn thực tế. Cũng vì là lời kể, ranh giới giữa ý của Tsunetomo và cách Tsuramoto ghi lại không phải lúc nào cũng rõ.
Bối cảnh: lệnh cấm chết theo chủ và một phiên nổi tiếng khắt khe
Muốn hiểu Hagakure, cần biết tập tục tuẫn tử thời đầu Edo. Khi một lãnh chúa qua đời, một số gia thần thân cận tự sát để theo chủ, như bằng chứng tột cùng của lòng trung thành. Tập tục này lan rộng tới mức trở thành gánh nặng: các phiên mất đi những người giỏi nhất mỗi lần đổi chủ. Phiên Saga cấm tuẫn tử năm 1661, và hai năm sau Mạc phủ cấm trên toàn quốc.
Như vậy Tsunetomo thuộc thế hệ đầu tiên bị luật pháp tước đi cách bày tỏ lòng trung thành theo lối cũ. Việc ông xuống tóc thay vì chết là con đường mà nhiều người cùng cảnh chọn; nhưng nỗi day dứt ấy thấm vào toàn bộ Hagakure, nơi cái chết được bàn tới như một lý tưởng mà người kể không được phép thực hiện.
Phiên Saga của dòng họ Nabeshima cũng nổi tiếng là nơi coi trọng truyền thống võ sĩ khắt khe và có ý thức riêng biệt với chính quyền trung ương. Hagakure nhiều lần nhấn mạnh rằng võ sĩ Saga chỉ cần học lịch sử và gương sáng của phiên mình, không cần học Phật, học Nho từ nơi khác. Đọc Hagakure vì thế cũng là đọc tiếng nói của một bản sắc địa phương mạnh mẽ trong lòng nước Nhật thời Edo.
"Đạo của võ sĩ là cái chết": câu nói nghĩa là gì
Câu nói nằm ở đầu quyển một. Đọc trong mạch văn, Tsunetomo không khuyên người ta tìm cái chết. Ý ông là: khi đứng trước lựa chọn sống hay chết, hãy chọn chết ngay không do dự; người võ sĩ mỗi sáng mỗi tối đều tự coi mình như đã chết, thì sẽ được tự do hành động, không phạm sai lầm vì tham sống. Theo ông, kẻ tính toán được mất, sợ "chết vô ích", mới là kẻ thất bại.
Đây là lập trường đặt quyết tâm lên trên tính toán. Nó phản đối thẳng lối nghĩ của các học giả Nho gia đương thời, những người đề cao suy xét, tính đúng sai trước khi hành động. Hagakure thậm chí phê bình nhóm 47 lãng nhân Akō — những người được cả nước ca ngợi — vì đã chờ đợi quá lâu mới hành động trả thù; theo Tsunetomo, đáng lẽ phải làm ngay, kể cả khi thất bại.
Hiểu theo cách này, câu nói là một quan niệm triết học về hành động và lòng quyết tâm, hơn là lời ca ngợi cái chết. Nhưng cũng chính sự cực đoan của nó — quyết tâm tuyệt đối, không suy xét — khiến nó dễ bị lợi dụng.
Hagakure không chỉ nói về cái chết
Phép cư xử hằng ngày. Phần lớn sách là những lời khuyên rất đời thường: cách ngáp kín đáo, cách nói chuyện với cấp trên, cách can gián chủ mà không làm chủ mất mặt, cách giữ vẻ ngoài chỉnh tề. Một lời khuyên hay được nhắc là mang theo chút phấn hồng để thoa khi mặt nhợt nhạt sau đêm say, kẻo đối phương thấy mình yếu đuối.
Lịch sử và niềm tự hào của phiên Saga. Nhiều quyển kể chuyện các đời lãnh chúa Nabeshima và võ sĩ trong phiên. Tsunetomo coi trọng truyền thống riêng của Saga hơn những học thuyết chung từ Edo, Kyoto; Hagakure vì thế là văn bản của một bản sắc địa phương.
Hoài niệm về thời đã mất. Tsunetomo sinh sau trận Shimabara (1637–1638), trận đánh lớn cuối cùng đầu thời Edo, và chưa từng ra chiến trường. Ông thường than thở rằng võ sĩ thời mình yếu đuối, chuộng tiền bạc, khác xa thế hệ trước. Hagakure vì vậy cũng là tiếng nói của một người già nuối tiếc một thời lý tưởng mà chính ông không trải qua.
Tình cảm giữa người với người. Sách có những đoạn về tình bạn, tình yêu giữa các võ sĩ, về sự tận tuỵ thầm lặng. Ông đặt sự chân thành bên trong lên trên các hình thức lễ nghi bề ngoài.
Số phận của cuốn sách qua ba thế kỷ
Hagakure có một lịch sử tiếp nhận ly kỳ, đi từ bản chép tay bí mật tới sách bán chạy toàn cầu.
- Thế kỷ 18 – 19 — Tsunetomo được kể là đã dặn đốt bản ghi chép. Sách không bị đốt nhưng chỉ lưu hành dưới dạng chép tay trong phạm vi phiên Saga, hầu như không ai bên ngoài biết.
- Đầu thế kỷ 20 — các bản in đầu tiên xuất hiện; sách bắt đầu được biết rộng hơn trong giới quan tâm tới võ sĩ đạo.
- Thập niên 1930 – 1945 — Hagakure được trích dẫn rộng rãi trong tuyên truyền thời chiến, câu "đạo võ sĩ là cái chết" bị dùng để cổ vũ binh lính hy sinh. Các bản trích tuyển chọn những đoạn phục vụ mục đích này.
- Sau 1945 — sách bị coi là gắn với chủ nghĩa quân phiệt và ít được nhắc tới trong nhiều năm.
- 1967 — nhà văn Mishima Yukio xuất bản cuốn sách về Hagakure, đọc nó như một triết lý hành động và sống mãnh liệt, đối lập với xã hội tiêu dùng thời hậu chiến.
- Cuối thế kỷ 20 — các bản dịch tiếng Anh rút gọn phổ biến; bộ phim Ghost Dog (1999) của đạo diễn Jim Jarmusch trích Hagakure xuyên suốt, đưa sách tới khán giả mới.
Mỗi thời đọc Hagakure theo nhu cầu của mình: Saga đọc nó như ký ức của phiên, nhà nước thời chiến đọc nó như khẩu hiệu, Mishima đọc nó như tuyên ngôn cá nhân, khán giả điện ảnh đọc nó như thơ. Không cách đọc nào là toàn bộ văn bản.
Đặt Hagakure cạnh các văn bản võ sĩ khác
So với Budō shoshinshū cùng thời, vốn dạy võ sĩ cẩn trọng, hiếu thảo, tiết kiệm theo tinh thần Nho gia, Hagakure cực đoan và cảm xúc hơn nhiều. So với Ngũ luân thư của Musashi, một văn bản thực dụng về cách thắng, Hagakure gần như không nói gì về kỹ thuật chiến đấu; nó quan tâm tới tâm thế phục vụ chủ, không phải cách cầm kiếm.
So với sách của Nitobe Inazō, Hagakure cho thấy rõ "bushido" chưa bao giờ là một hệ thống thống nhất. Nitobe trình bày một võ sĩ đạo hài hoà, lý trí, có thể đặt cạnh tinh thần hiệp sĩ châu Âu; Hagakure là tiếng nói của một người phản đối chính sự lý trí ấy. Thật thú vị là Nitobe gần như không dùng Hagakure khi viết sách của mình, vì khi đó văn bản này còn ít người biết.
Đặt các văn bản cạnh nhau, người đọc thấy rõ một điều: những gì ngày nay được gọi chung là "tinh thần samurai" là sự chắp ghép của nhiều tiếng nói khác nhau, có khi mâu thuẫn, từ những thời điểm khác nhau.
Đọc Hagakure hôm nay cho tỉnh táo
Hagakure là một văn bản lịch sử có giá trị: nó cho thấy suy nghĩ của một võ sĩ cấp trung thời Edo, những lo âu của một tầng lớp mất dần lý do tồn tại, và niềm tự hào địa phương của một phiên. Đọc nó như tư liệu giúp hiểu thời Edo phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh đơn giản trong phim.
Điều cần tránh là đọc những câu tách khỏi mạch văn như châm ngôn sống. Lời khuyên coi mình như đã chết được viết trong một xã hội có đẳng cấp cứng nhắc, nơi giá trị một con người đo bằng sự phục vụ chủ. Đem nó vào đời sống hiện đại mà không phân tích có thể dẫn tới sự sùng bái hy sinh vô nghĩa, như lịch sử thế kỷ 20 đã cho thấy.
Với người tập võ, phần đáng giữ của Hagakure có lẽ nằm ở những trang đời thường: sự chu đáo trong cư xử, sự chân thành trong quan hệ, sự quyết đoán khi cần hành động. Phần còn lại nên được đọc với con mắt của người nghiên cứu lịch sử: hỏi ai nói, nói với ai, trong hoàn cảnh nào, và vì sao lời ấy được nhắc lại ở những thời điểm về sau.
Câu hỏi thường gặp
Hagakure có phải là sách gối đầu giường của samurai không?
Không. Trong suốt thời Edo, sách chỉ lưu hành dạng chép tay ở phiên Saga, phần lớn võ sĩ Nhật không biết tới nó. Hagakure chỉ trở nên nổi tiếng từ thế kỷ 20, sau khi samurai đã không còn tồn tại như một tầng lớp.
Yamamoto Tsunetomo có phải là kiếm sĩ nổi tiếng không?
Không. Ông chủ yếu làm công việc văn thư, thư ký cho lãnh chúa, và chưa từng tham gia trận đánh nào. Giá trị của Hagakure nằm ở cách nhìn của một võ sĩ phục vụ trong thời bình, không ở tài nghệ chiến đấu của người kể.
Hagakure có bao nhiêu quyển?
Bản đầy đủ gồm mười một quyển. Hai quyển đầu chứa phần lớn những suy nghĩ chung nổi tiếng nhất, các quyển sau chủ yếu là chuyện về lịch sử, nhân vật của phiên Saga. Nhiều bản dịch phổ biến chỉ chọn lọc một phần.
Câu "đạo võ sĩ là cái chết" có phải cổ vũ tự sát không?
Đọc trong mạch văn, câu này nói về việc hành động quyết đoán không vì tham sống, chứ không khuyên tìm cái chết. Tuy vậy, nó từng bị dùng trong tuyên truyền thời chiến để đòi hỏi hy sinh, nên khi trích dẫn cần đặt đúng bối cảnh.
Mishima Yukio đã viết gì về Hagakure?
Năm 1967, Mishima xuất bản một cuốn sách đọc Hagakure như triết lý hành động, ca ngợi sự mãnh liệt và quyết tâm, đối lập với lối sống an toàn của Nhật Bản thời hậu chiến. Cách đọc của ông mang đậm quan điểm cá nhân và gắn với tư tưởng chính trị riêng của ông.