Hùng kê quyền (雄雞拳) nghĩa là "quyền gà trống mạnh" — một bài quyền nổi tiếng của võ cổ truyền vùng Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai), lấy cách đứng, nhảy, đá và tránh né của gà chọi làm khuôn. Bài được nhiều võ phái gốc Bình Định truyền dạy, có những dị bản khác nhau, và thường được kể kèm giai thoại gắn với thời Tây Sơn.
Giai thoại phổ biến nhất nói bài quyền ra đời khi các thủ lĩnh Tây Sơn hoặc thầy võ của họ quan sát những trận gà chọi để đặt ra lối đánh cho nghĩa quân. Đến nay chưa có sử liệu thời Tây Sơn nào ghi tên Hùng kê quyền, nên đây là truyền thuyết của môn phái. Bài viết tách lớp giai thoại khỏi những gì nói chắc được về hình tượng gà trong văn hoá Việt và đặc điểm của bài.
Gà trống trong văn hoá Việt và Đông Á
Con gà trống có vị trí đặc biệt trong văn hoá Việt. Tranh Đông Hồ có những bức gà trống oai vệ treo ngày Tết; gà là lễ vật trong cúng tế; tiếng gà gáy định giờ giấc của nhà nông. Ở nhiều vùng, nuôi gà chọi và xem đá gà ngày hội là thú chơi lâu đời, vừa là cái thú vừa là niềm tự hào của người nuôi.
Trong văn hoá Hán, sách Hàn Thi ngoại truyện chép thuyết gà có "năm đức": đầu đội mào là văn, chân có cựa là võ, gặp địch dám đánh là dũng, có mồi gọi bạn là nhân, gáy đúng giờ là tín. Người học Nho ở Việt Nam quen thuộc với thuyết này. Khi một bài quyền mang tên gà trống, người xưa không chỉ nghĩ tới con gà biết đá, mà còn tới cả bộ phẩm chất mà Nho học gán cho nó — vừa võ vừa văn, vừa dũng vừa nhân.
Bình Định cũ còn là vùng nổi tiếng nuôi gà chọi. Người ở đây quan sát gà đá từ nhỏ, hiểu từng kiểu ra đòn, né đòn của gà. Một bài quyền lấy gà làm khuôn vì thế rất gần gũi với người học địa phương, dễ hình dung và dễ truyền.
Giai thoại Tây Sơn: kể gì và nên đọc thế nào
Trong các võ đường gốc Bình Định, Hùng kê quyền thường được giới thiệu là "bài quyền của Tây Sơn". Lời kể có nhiều dị bản: có bản nói chính Nguyễn Huệ xem gà đá mà sáng tác; có bản nói thầy võ của ba anh em Tây Sơn đặt ra; có bản nói các tướng Tây Sơn dùng bài để luyện quân vì nó gọn, đánh được ở chỗ hẹp. Mỗi dị bản phục vụ một mục đích kể chuyện: tôn vinh người anh hùng địa phương, gắn môn phái với một thời kỳ vẻ vang.
Từ góc nhìn sử học, điều chắc chắn là phong trào Tây Sơn khởi phát ở vùng đất này cuối thế kỷ 18, và truyền thống thượng võ của vùng có từ trước và sau đó. Nhưng chính sử thời Tây Sơn và thời Nguyễn không ghi tên các bài quyền, không mô tả nội dung huấn luyện võ nghệ của nghĩa quân ở mức bài bản. Vì vậy, gắn Hùng kê quyền vào một nhân vật cụ thể là điều không kiểm chứng được.
Điều đó không làm giảm giá trị của giai thoại. Nó cho thấy cộng đồng võ Bình Định tự hiểu mình thế nào: là người kế thừa tinh thần Tây Sơn. Cách viết đúng là kể giai thoại kèm nhãn rõ ràng, thay vì chép lại như sự kiện có năm tháng.
Đặc điểm của bài Hùng kê quyền theo mô tả phổ biến
Đứng một chân. Nhiều thế trong bài mô phỏng gà co một chân, đứng trên chân kia trước khi bật ra. Điều này đòi hỏi thăng bằng và sức chân tốt, và cũng là điểm nhận diện dễ thấy khi xem bài.
Đá thấp, đá nhanh. Gà đá bằng cựa ở tầm thấp, liên tục. Bài quyền vì thế có nhiều đòn chân ở tầm thấp và trung, đi thành chuỗi, khác với đòn chân tầm cao của một số môn hiện đại.
Tay như cánh. Động tác tay mô phỏng gà xoè cánh giữ thăng bằng hoặc vỗ cánh khi nhảy, được hiểu thành các thế gạt, che và mở khoảng trống.
Đầu ngón tay như mỏ. Một số thế dùng các đầu ngón tay chụm lại như mỏ gà, gợi động tác mổ — một kiểu thủ pháp có ở nhiều bài tượng hình chim.
Né tránh và xoay vòng. Gà chọi giỏi biết lùi, xoay quanh đối thủ để tìm góc; bài quyền có những bước xoay, nhảy lùi rồi phản công, thể hiện tinh thần "không lùi mà là đổi thế".
Thần thái. Người đi bài thường được dặn giữ ánh mắt và tư thế ngẩng cao như gà trống — đây là phần "thần" của võ tượng hình, khó dạy nhất.
Một bài, nhiều dị bản: vì sao các võ đường dạy khác nhau
Nếu xem Hùng kê quyền do các võ đường khác nhau biểu diễn, bạn sẽ thấy khác biệt về độ dài, thứ tự thế và cả nhịp điệu. Điều này không có nghĩa là bên nào "sai". Võ Bình Định được truyền qua nhiều dòng họ, nhiều thầy trong hơn hai thế kỷ, đi theo người di cư vào Nam ra Bắc, mỗi nơi thêm bớt cho hợp với người học và hoàn cảnh.
Các dị bản còn khác nhau ở bài thiệu — bài thơ dùng để nhớ thứ tự động tác. Có dòng giữ thiệu bằng chữ Hán, có dòng chuyển sang tiếng Việt, có dòng không dùng thiệu mà dạy bằng cách làm mẫu. So sánh thiệu giữa các dòng là một trong những cách nhà nghiên cứu dùng để lần ra quan hệ giữa chúng.
Khi các liên đoàn võ cổ truyền tổ chức thi đấu, một số bài phổ biến được chuẩn hoá để giám khảo có thước đo chung. Bên cạnh bài chuẩn, các võ đường vẫn giữ phiên bản riêng của mình. Hai thứ cùng tồn tại: bài chuẩn để thi, bài gốc để giữ dòng.
Người xưa học được gì từ một trận gà chọi
Người nuôi gà chọi lâu năm thường mô tả rất kỹ cách một con gà giỏi đánh: nó không lao vào ngay mà vờn, đi vòng, quan sát đối thủ; nó biết lùi một bước để đối thủ hụt đòn rồi mới bật lên; nó dùng cánh không chỉ để giữ thăng bằng mà còn để che; và nó bền, đánh nhiều hiệp vẫn giữ được nhịp. Những quan sát ấy không cần sách vở, chỉ cần nhiều năm đứng xem.
Khi chuyển những quan sát đó sang người, thầy võ không chép nguyên dáng gà. Họ rút ra mấy nguyên lý: giữ khoảng cách, đổi góc thay vì đối đầu trực diện, ra đòn chân liên tục ở tầm thấp, dùng tay để che và tạo khoảng trống. Đây cũng là những nguyên lý mà nhiều hệ võ trên thế giới đi tới bằng con đường khác.
Điểm đáng chú ý là bài học về sự bền bỉ. Trong văn hoá dân gian, con gà chọi tốt được khen vì "lì", không bỏ chạy giữa chừng. Võ đường dùng hình ảnh đó để nói với học trò về sự kiên trì trong tập luyện — một bài tập tấn mỗi ngày, lặp lại hàng tháng — hơn là về chuyện đánh thắng ai.
Hùng kê quyền theo chân người di cư
Từ thế kỷ 18–19, người Bình Định di cư vào Nam theo các đợt khẩn hoang và sau những biến động thời Tây Sơn – Nguyễn. Họ mang theo nghề nông, tập quán và cả võ. Đến thế kỷ 20, nhiều võ sư gốc Bình Định mở võ đường ở Sài Gòn, Nha Trang, Đà Nẵng và các tỉnh Tây Nguyên. Hùng kê quyền đi theo con đường ấy và có mặt trong chương trình của nhiều võ phái ở xa quê gốc.
Sự di chuyển này giải thích vì sao ngày nay có thể gặp Hùng kê quyền trong các võ đường không mang tên Bình Định, và vì sao các phiên bản lại khác nhau. Mỗi thầy mang theo phiên bản mình học được, rồi dạy trong môi trường mới với học trò mới. Sau vài chục năm, phiên bản ấy có đời sống riêng.
Với người tìm hiểu, đường đi của một bài quyền là một mảnh của lịch sử di dân. Khi một võ đường nói bài của họ "gốc Bình Định", câu hỏi thú vị tiếp theo là gốc ở làng nào, qua mấy đời thầy, đi vào bằng con đường nào. Câu trả lời thường nằm trong trí nhớ của những người lớn tuổi trong môn và cần được ghi lại trước khi mất.
Vì sao Hùng kê quyền trở thành biểu tượng của đất võ
Bình Định cũ có câu ca dao quen thuộc "Ai về Bình Định mà coi, con gái Bình Định cầm roi đi quyền" (có dị bản "múa roi đi quyền"). Trong kho bài của vùng, có những tên được nhắc nhiều như Ngọc trản, Lão mai, Hùng kê. Hùng kê quyền nổi bật vì mang hình ảnh gà chọi — thứ người địa phương thấy hằng ngày — và vì giai thoại Tây Sơn khiến nó trở thành câu chuyện dễ kể với khách phương xa.
Báo chí, phim tài liệu và các lễ hội võ thuật cổ truyền góp phần đưa Hùng kê quyền ra ngoài phạm vi võ đường. Một bài quyền có hình ảnh rõ ràng, có câu chuyện anh hùng đi kèm, thường được chọn để biểu diễn trong các sự kiện quảng bá văn hoá vùng. Từ đó, cái tên Hùng kê quyền trở thành một phần nhận diện của đất võ, ngay cả với người không tập võ.
Cũng cần nhớ rằng biểu tượng hoá có mặt trái: khi một bài được nhắc như "đặc sản", người ta dễ quên rằng giá trị của vốn võ Bình Định nằm ở cả trăm bài và thế khác, nhiều bài đang có nguy cơ thất truyền vì ít người học.
Tìm hiểu Hùng kê quyền thế nào cho đúng
Nếu bạn muốn tìm hiểu bài quyền này nghiêm túc, hãy bắt đầu bằng việc phân biệt nguồn. Video biểu diễn cho thấy hình thức nhưng không cho biết dòng truyền; lời giới thiệu của võ đường cho biết dòng truyền nhưng thường kèm giai thoại; sách nghiên cứu về võ Bình Định cho bối cảnh rộng nhưng ít khi mô tả chi tiết từng thế. Kết hợp cả ba và ghi lại nguồn của từng thông tin.
Khi gặp các khẳng định như "bài do Nguyễn Huệ sáng tác năm…", "có đúng 36 thế bí truyền", hãy hỏi nguồn. Con số và năm tháng mà không kèm tư liệu thì chỉ nên coi là lời kể. Đặc biệt, bài này cố ý không nêu tên các võ sư đang truyền dạy, vì giới thiệu cá nhân không phải mục đích của một trang bách khoa và vì mỗi dòng đều có quyền tự giới thiệu mình.
Muốn tự mình trải nghiệm một bài quyền cổ truyền có lộ trình rõ ràng, có thể tham khảo vo.edu.vn để tìm hiểu cách bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hùng kê quyền có phải là bài quyền khó nhất của võ Bình Định?
Không có thước đo chung để gọi bài nào là khó nhất, và trang này không xếp hạng bài quyền. Hùng kê quyền đòi hỏi thăng bằng một chân và đòn chân liên tục nên được nhiều người xem là bài nặng về thể lực, nhưng độ khó còn tuỳ dị bản và trình độ người học.
Hùng kê quyền có liên quan tới tục đá gà không?
Có liên hệ ở mức hình tượng: bài quyền mô phỏng động tác gà chọi, và vùng Bình Định cũ có truyền thống nuôi gà chọi. Tuy vậy, học bài quyền không liên quan gì tới việc tổ chức đá gà, và việc đá gà ăn tiền là hành vi vi phạm pháp luật.
Có tài liệu nào thời Tây Sơn ghi về Hùng kê quyền không?
Theo những gì đã công bố, chưa có văn bản thời Tây Sơn nào ghi tên bài quyền này. Mối liên hệ với Tây Sơn đến từ truyền khẩu của các võ đường. Nếu sau này có tư liệu mới, đó sẽ là phát hiện đáng giá, nhưng hiện nay nên gắn nhãn giai thoại.
Bình Định cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 01/7/2025, khi cả nước sắp xếp còn 34 tỉnh thành, tỉnh Bình Định hợp nhất vào tỉnh Gia Lai; trung tâm hành chính đặt tại Quy Nhơn. Tên "Bình Định" vẫn được dùng rộng rãi khi nói về vùng văn hoá và truyền thống võ của vùng.
Thuyết "năm đức của gà" xuất phát từ đâu?
Thuyết này được chép trong Hàn Thi ngoại truyện, một sách thời Hán bên Trung Hoa, kể lời một nhân vật ca ngợi con gà có văn, võ, dũng, nhân, tín. Người Việt học Nho quen thuộc với điển này, và nó thường được nhắc khi giải thích ý nghĩa tranh gà ngày Tết.