Trong ca dao, truyền thuyết, truyện cổ tích và truyện thơ Nôm, người có võ của văn học dân gian Việt hiếm khi được ca ngợi vì đánh giỏi đơn thuần; họ được ca ngợi vì dùng sức mạnh đúng chỗ — đánh giặc như Thánh Gióng, diệt ác như Thạch Sanh, cứu người như Lục Vân Tiên. Hình mẫu chung là "võ đi với nghĩa": có sức mạnh mà không có nghĩa thì không phải anh hùng.
Bài viết đi qua những hình mẫu tiêu biểu từ truyền thuyết tới truyện thơ thế kỷ 19, cùng những câu ca dao về đất võ, để thấy văn học dân gian đã định hình cách người Việt nghĩ về võ như thế nào. Các tác phẩm được nhắc đều đã thuộc phạm vi công cộng; phần trích dẫn chỉ là những câu đã phổ biến rộng rãi.
Diệt yêu quái và tranh tài: motif sức mạnh trong truyền thuyết khởi nguyên
Trước cả Thánh Gióng, truyền thuyết họ Hồng Bàng trong Lĩnh Nam chích quái đã kể Lạc Long Quân diệt Ngư Tinh ở biển, Hồ Tinh ở vùng đầm lầy, Mộc Tinh ở rừng — những loài yêu quái gây hại cho dân. Người anh hùng khởi nguyên vì thế là người dùng sức mạnh để làm cho đất đai trở nên an toàn cho con người sinh sống, một motif "khai hoá" gặp trong nhiều nền văn hoá.
Truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh lại mang một kiểu tranh tài khác: hai vị thần cùng cầu hôn, thi nhau mang lễ vật, rồi giao tranh dâng nước, dâng núi năm này qua năm khác. Truyện thường được đọc như cách người xưa giải thích lũ lụt hằng năm và cuộc chống lũ của cư dân đồng bằng sông Hồng. Sức mạnh ở đây là sức mạnh của tự nhiên và của con người chống lại tự nhiên.
Cả hai motif — diệt ác và tranh tài — đều đi vào văn hoá võ về sau: diệt ác thành lý tưởng hành hiệp, tranh tài thành tinh thần thi đấu trong lễ hội. Nhưng truyền thuyết luôn đặt chúng vào phục vụ cộng đồng, không phải vinh danh cá nhân.
Thánh Gióng: sức mạnh của cả cộng đồng
Truyện Thánh Gióng kể về cậu bé làng Gióng ba tuổi chưa biết nói, nghe tin giặc Ân đến thì bỗng cất tiếng xin đi đánh giặc, lớn nhanh như thổi, cưỡi ngựa sắt cầm roi sắt ra trận, roi gãy thì nhổ tre đánh tiếp, thắng giặc rồi bay về trời. Truyện được ghi trong Lĩnh Nam chích quái và được tưởng niệm trong hội Gióng — UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2010.
Điều đáng chú ý từ góc nhìn văn hoá võ: Gióng không học võ, không có thầy. Sức mạnh của Gióng đến từ cả làng — dân làng góp gạo nuôi Gióng lớn — và từ lời kêu gọi giữ nước. Đây là một quan niệm rất khác với hình mẫu cao thủ luyện công nhiều năm của truyện võ hiệp: anh hùng là hiện thân của sức mạnh tập thể trong lúc nguy nan.
Chi tiết nhổ tre đánh giặc cũng giàu ý nghĩa: vũ khí của người anh hùng có thể là thứ gần gũi nhất của làng quê. Hình ảnh cây tre trong văn hoá Việt vì thế gắn với tinh thần bảo vệ làng nước, và về sau côn, gậy tre trở thành binh khí quen thuộc trong võ cổ truyền.
Thạch Sanh: người hiền có võ
Thạch Sanh là chàng tiều phu mồ côi, hiền lành, được tiên dạy võ nghệ và phép thuật, lần lượt diệt chằn tinh, đại bàng, cứu công chúa, rồi bị Lý Thông lừa gạt nhiều lần nhưng cuối cùng sự thật được sáng tỏ. Truyện là một trong những truyện cổ tích phổ biến nhất của người Việt.
Ở Thạch Sanh, võ nghệ được trao cho người có phẩm chất tốt. Chàng dùng võ để trừ hại cho dân, không dùng để hại người, thậm chí tha cho kẻ đã phản bội mình. Đối lập với chàng là Lý Thông — người không có võ nhưng gian xảo. Truyện vì thế không đặt võ ở trung tâm mà đặt lòng tốt ở trung tâm; võ chỉ là phương tiện để lòng tốt thắng.
Chi tiết tiếng đàn và niêu cơm thần ở cuối truyện — tiếng đàn làm quân giặc mủi lòng, niêu cơm ăn mãi không hết — cho thấy chiến thắng cuối cùng không đến từ đánh mà từ cảm hoá. Đây là một tầng nghĩa mà các võ đường thường dùng khi giảng về võ đức: biết võ để không phải đánh.
Từ Hải trong Truyện Kiều: võ biền và giới hạn của sức mạnh
Truyện Kiều của Nguyễn Du (đầu thế kỷ 19) có nhân vật Từ Hải, được giới thiệu bằng những câu thơ nổi tiếng: "Râu hùm, hàm én, mày ngài / Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao / Đường đường một đấng anh hào / Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài". Đây là chân dung tiêu biểu của người anh hùng võ biền trong văn học Việt: tướng mạo phi thường, giỏi côn quyền, hiểu binh pháp.
Từ Hải giải cứu Kiều, xưng hùng một phương, nhưng cuối cùng thất bại vì tin lời khuyên hàng và bị lừa. Nhiều nhà phê bình đọc bi kịch của Từ Hải như một suy ngẫm về giới hạn của sức mạnh: võ nghệ và khí phách không đủ để đứng vững trước mưu mô chính trị.
Cụm "côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài" cũng cho thấy lý tưởng "văn võ" của người xưa: hơn người về sức chưa đủ, phải có cả "lược thao" — tức hiểu biết binh pháp (Lục thao, Tam lược). Võ trong lý tưởng ấy luôn cần đi kèm trí tuệ.
Lục Vân Tiên: kiến nghĩa bất vi
Truyện thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu (giữa thế kỷ 19) là tác phẩm được người Nam Bộ thuộc lòng nhiều nhất. Ngay phần đầu, Vân Tiên trên đường đi thi gặp bọn cướp đang hoành hành, một mình xông vào đánh tan để cứu Kiều Nguyệt Nga. Chàng từ chối đền ơn, với lý lẽ được gói trong hai câu thơ nổi tiếng: "Nhớ câu kiến nghĩa bất vi / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng".
"Kiến nghĩa bất vi" — thấy việc nghĩa mà không làm — vốn là ý trong sách Luận ngữ, được Nguyễn Đình Chiểu đưa vào miệng nhân vật như nguyên tắc sống. Ở đây võ là phương tiện để làm việc nghĩa, và việc nghĩa không đòi trả ơn. Hình mẫu này ảnh hưởng sâu đậm tới cách người miền Nam hình dung "người có võ": trọng nghĩa, khinh tài, ra tay vì lẽ phải.
Lục Vân Tiên được diễn xướng rộng rãi bằng hình thức nói thơ, hát bội, cải lương, nên hình mẫu ấy lan tới mọi tầng lớp, kể cả người không biết chữ. Đây là một ví dụ cho thấy văn học đã góp phần định hình đạo lý võ trong đời sống bình dân.
Đáng chú ý là chi tiết Vân Tiên "bẻ cây làm gậy" xông vào đánh cướp: người anh hùng không mang theo binh khí quý, chỉ dùng thứ có sẵn bên đường. Giống cây tre của Thánh Gióng, chi tiết ấy đặt sức mạnh vào con người và lẽ phải chứ không vào vũ khí.
Ca dao, tục ngữ về võ và đất võ
Ca dao, tục ngữ là kho ký ức ngắn gọn nhất về võ trong đời sống. Một số câu và cụm từ quen thuộc:
- "Ai về Bình Định mà coi / Con gái Bình Định cầm roi đi quyền" — có dị bản "múa roi đi quyền"; câu ca dao nổi tiếng nhất về đất võ, cho thấy võ phổ biến tới mức cả phụ nữ cũng luyện.
- "Roi Thuận Truyền, quyền An Thái" — câu nói dân gian vùng Tây Sơn, chỉ thế mạnh của từng làng võ.
- "Văn ôn võ luyện" — văn phải ôn, võ phải luyện thường xuyên mới giữ được; câu nói về sự kiên trì.
- "Văn võ song toàn" — lý tưởng người vừa giỏi chữ vừa giỏi võ, gặp trong văn chương, câu đối, lời khen.
- "Võ biền" — chỉ người theo nghề võ, đôi khi mang sắc thái coi nhẹ trong xã hội trọng văn; cách dùng từ cho thấy vị thế của võ trong thang giá trị Nho học.
Đọc chung những câu này, có thể thấy thái độ hai chiều của người Việt với võ: vừa tự hào về truyền thống thượng võ, vừa giữ quan niệm Nho học đặt văn trên võ. Hai thái độ ấy cùng tồn tại và thể hiện ở những bối cảnh khác nhau.
Bốn hình mẫu anh hùng có võ trong văn học dân gian
Bảng so sánh các hình mẫu tiêu biểu để thấy điểm chung và điểm khác.
| Nhân vật | Nguồn | Nguồn sức mạnh | Dùng võ để làm gì |
|---|---|---|---|
| Thánh Gióng | Truyền thuyết, Lĩnh Nam chích quái | Cộng đồng nuôi lớn, sức mạnh thần kỳ | Đánh giặc giữ nước |
| Thạch Sanh | Truyện cổ tích | Tiên dạy võ nghệ | Trừ hại cho dân, cứu người |
| Từ Hải | Truyện Kiều, Nguyễn Du | Tài năng bẩm sinh, côn quyền, binh pháp | Xưng hùng, cứu Kiều; bi kịch vì bị lừa |
| Lục Vân Tiên | Truyện thơ, Nguyễn Đình Chiểu | Học văn học võ | Cứu người theo lẽ nghĩa, không cần đền ơn |
Điểm chung nổi bật: không nhân vật nào được tôn vinh chỉ vì đánh giỏi. Mỗi người đều gắn võ với một mục đích vượt lên bản thân — nước, dân, người yếu, lẽ phải. Đây chính là hạt nhân của khái niệm võ đức mà các võ đường cổ truyền vẫn giảng dạy.
Văn học dân gian và cách người Việt nghĩ về võ hôm nay
Những hình mẫu trên vẫn sống trong cách người Việt nói về võ. Khi khen một người tập võ, người ta hay nói tới "có võ mà hiền", "giỏi võ mà biết nhường" — đó là dấu ấn của Thạch Sanh, Lục Vân Tiên. Khi chê ai ỷ mạnh hiếp yếu, người ta nói "có võ mà không có đức" — một tiêu chuẩn đạo đức mà văn học dân gian đã xây dựng.
Thế kỷ 20, truyện kiếm hiệp dịch và phim võ thuật nước ngoài đưa vào những hình mẫu mới: cao thủ luyện công, môn phái tranh hùng, bí kíp võ công. Những hình mẫu ấy hấp dẫn nhưng khác hẳn hình mẫu dân gian Việt vốn đặt cộng đồng và lẽ nghĩa lên trên tài nghệ cá nhân.
Đọc lại văn học dân gian vì thế không chỉ là hoài cổ. Nó giúp người tập võ hôm nay nhận ra một truyền thống tư tưởng riêng: võ là để bảo vệ, không phải để khoe; người có võ được trọng vì biết dùng võ đúng chỗ.
Với giáo viên văn học và người làm giáo dục, các tác phẩm này cũng là chất liệu tốt để bàn với học sinh về sức mạnh và trách nhiệm: Thánh Gióng cho câu hỏi về cộng đồng, Thạch Sanh về lòng tốt, Từ Hải về giới hạn của sức mạnh, Lục Vân Tiên về việc nghĩa không cần trả ơn.
Câu hỏi thường gặp
Thánh Gióng có phải nhân vật lịch sử không?
Thánh Gióng là nhân vật truyền thuyết, được ghi trong Lĩnh Nam chích quái và lưu truyền qua lễ hội Gióng. Truyện không phải sử liệu về một người có thật mà là biểu tượng của tinh thần giữ nước. Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2010.
"Kiến nghĩa bất vi" nghĩa là gì?
"Kiến nghĩa bất vi" nghĩa là thấy việc nghĩa mà không làm. Ý này có gốc từ sách Luận ngữ, được Nguyễn Đình Chiểu đưa vào Lục Vân Tiên qua câu "Nhớ câu kiến nghĩa bất vi / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng", ý nói thấy việc nghĩa mà làm ngơ thì không xứng là anh hùng.
"Lược thao" trong câu thơ về Từ Hải là gì?
"Lược thao" là cách gọi gộp hai bộ sách binh pháp cổ Trung Hoa là Tam lược và Lục thao, dùng để chỉ hiểu biết binh pháp nói chung. Câu "côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài" nghĩa là Từ Hải vừa giỏi võ nghệ hơn người vừa thông binh pháp.
Ca dao "Con gái Bình Định cầm roi đi quyền" có từ bao giờ?
Không xác định được thời điểm ra đời, như phần lớn ca dao. Câu này được lưu truyền rộng rãi và gắn với truyền thống võ vùng Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai. Có dị bản "múa roi đi quyền"; cả hai đều được dùng phổ biến.
Văn học dân gian có cổ xuý đánh nhau không?
Ngược lại, các hình mẫu tiêu biểu đều gắn võ với mục đích chính đáng: giữ nước, trừ hại, cứu người. Những nhân vật dùng sức mạnh để hại người thường bị phê phán. Văn học dân gian vì thế là nguồn giảng dạy võ đức quen thuộc trong võ đường cổ truyền.