Vovinam là môn võ do Nguyễn Lộc (1912–1960) sáng lập năm 1938 tại Hà Nội, ra mắt công chúng lần đầu vào năm 1939; tên gọi là chữ viết tắt của "Võ Việt Nam". Từ khoảng thập niên 1960, môn võ dùng thêm tên Việt Võ Đạo để nhấn mạnh phần đạo lý và triết lý đi kèm kỹ thuật. Ngày nay Vovinam có mặt ở nhiều quốc gia và là một trong những môn võ Việt được biết đến rộng rãi nhất ngoài nước.
Khác với các dòng võ cổ truyền vốn không xác định được năm ra đời, Vovinam là môn võ hiện đại có người sáng lập, có năm thành lập và có hệ thống tổ chức. Bài này đi qua bối cảnh ra đời, các mốc lịch sử chính ở mức dữ kiện công khai, và ý nghĩa của triết lý "cương nhu phối triển" — không bàn chuyện tổ chức nội bộ hay đánh giá các nhân vật đương thời.
Hà Nội thập niên 1930: bối cảnh để một môn võ mới ra đời
Những năm 1930, Hà Nội là một đô thị thuộc địa đang đổi thay nhanh. Thể thao kiểu phương Tây — bóng đá, xe đạp, quần vợt, quyền Anh — được giới trẻ thành thị đón nhận; báo chí tiếng Việt bàn nhiều về "thể dục" và sức khoẻ của người Việt. Cùng lúc, võ Tàu do người Hoa dạy và các dòng võ cổ truyền Việt vẫn tồn tại, nhưng thường khép kín trong gia đình, làng xã hoặc hội quán.
Trong không khí đó, có một nhu cầu mới: một môn võ vừa mang bản sắc Việt, vừa được tổ chức theo lối hiện đại — có lớp học, có giáo trình, có hệ thống cấp bậc, mở cho nhiều người. Đây là xu hướng chung của nhiều nước châu Á thời kỳ ấy: Nhật Bản đã biến jujutsu thành judo với hệ thống Kodokan từ cuối thế kỷ 19, karate từ Okinawa đang được hệ thống hoá ở Nhật đại lục trong thập niên 1920–1930.
Hiểu bối cảnh này giúp đọc đúng Vovinam: nó không phải một dòng võ làng được truyền lại, mà là một dự án tổng hợp và hiện đại hoá võ thuật, đặt trong mong muốn rèn luyện thể chất và tinh thần cho thanh niên Việt Nam.
Bối cảnh ấy cũng giải thích những lựa chọn rất "hiện đại" của Vovinam ngay từ đầu: võ phục đồng phục, hệ thống cấp bậc bằng đai màu, lớp học theo nhóm với khẩu lệnh thống nhất, biểu diễn công khai trước đám đông. Đó là những thứ võ làng truyền thống hầu như không có, nhưng là chuẩn chung của các phong trào thể dục thể thao đô thị thời kỳ này.
Nguyễn Lộc và ý tưởng tổng hợp
Theo lịch sử chính thức của môn phái và các tài liệu công khai, Nguyễn Lộc sinh năm 1912 ở vùng Sơn Tây (nay thuộc Hà Nội), học võ từ nhỏ trong gia đình và nghiên cứu nhiều dòng võ khác nhau, bao gồm võ cổ truyền Việt và các môn võ, môn vật nước ngoài có mặt ở Việt Nam thời đó. Từ vốn liếng ấy, ông xây dựng một hệ thống riêng, chọn lọc những gì ông cho là phù hợp với vóc dáng và điều kiện của người Việt.
Ý tưởng cốt lõi thường được nêu là: người Việt có vóc dáng không lớn, nên môn võ cần dựa vào sự nhanh nhẹn, linh hoạt và biết tận dụng lực của đối phương, thay vì đọ sức mạnh trực diện. Từ đó, giáo trình Vovinam kết hợp cả đòn đánh tay, đòn chân, các thế khoá gỡ, vật ngã và binh khí, nhằm tạo ra người tập toàn diện.
Cũng theo các tài liệu môn phái, buổi biểu diễn công khai đầu tiên diễn ra tại Hà Nội vào năm 1939, sau một thời gian tập luyện trong nhóm nhỏ. Các chi tiết cụ thể hơn về địa điểm, số người tham gia được kể khác nhau tuỳ nguồn; người viết nên dẫn đúng nguồn khi trích các chi tiết ấy.
Các mốc lịch sử chính
Danh sách dưới đây chỉ ghi những mốc được nêu nhất quán trong các tài liệu công khai, ở mức dữ kiện. Những mốc có nhiều cách ghi khác nhau được viết theo khoảng thời gian.
- 1912 — Nguyễn Lộc sinh ra ở vùng Sơn Tây.
- 1938 — Vovinam được sáng lập tại Hà Nội.
- 1939 — Buổi biểu diễn ra mắt công chúng đầu tiên tại Hà Nội; sau đó các lớp tập được mở rộng.
- Giữa thập niên 1950 — Hoạt động của môn phái chuyển trọng tâm vào Sài Gòn.
- 1960 — Nguyễn Lộc qua đời tại Sài Gòn; việc điều hành môn phái được giao cho thế hệ học trò kế tiếp.
- Thập niên 1960 — Tên gọi Việt Võ Đạo được dùng song song với Vovinam, cùng với việc hệ thống hoá triết lý môn phái.
- Từ thập niên 1970 — Vovinam theo chân người Việt ra nước ngoài, hình thành các nhóm tập ở châu Âu và nhiều nơi khác.
- Cuối thập niên 2000 – đầu thập niên 2010 — Liên đoàn Vovinam thế giới được thành lập; môn võ bắt đầu có mặt ở các đại hội thể thao khu vực.
Những mốc này đủ để thấy Vovinam có một lịch sử ngắn nhưng liên tục, với người sáng lập rõ ràng — điều hiếm có trong võ thuật Việt Nam. Các chi tiết về tổ chức nội bộ, các thế hệ chưởng môn và những thay đổi gần đây thuộc phạm vi thời sự của môn phái, nằm ngoài phạm vi bài bách khoa này.
Vovinam và Việt Võ Đạo: chữ "đạo" có nghĩa gì
Việc thêm chữ "đạo" vào tên môn võ không phải chuyện riêng của Vovinam. Ở Nhật Bản, cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều môn "thuật" (jutsu) được đổi thành "đạo" (do): jujutsu thành judo, kenjutsu dần được gọi là kendo. Sự đổi tên đánh dấu chuyển trọng tâm từ kỹ thuật chiến đấu sang con đường rèn luyện con người.
Việt Võ Đạo đi theo tinh thần tương tự: võ không chỉ là cách đánh, mà là phương tiện để rèn thân thể, rèn ý chí và sống có ích. Môn phái hệ thống hoá điều này thành những điều tâm niệm mà người tập học thuộc, nhấn mạnh lòng yêu nước, tình đoàn kết, tinh thần tự trọng, sự khiêm tốn và ý chí bền bỉ. Các điều tâm niệm cụ thể nên được đọc từ tài liệu chính thức của môn phái thay vì trích lại qua các bản sao chép trên mạng.
Sự song hành của hai cái tên cũng có giá trị thực tế: "Vovinam" ngắn, dễ đọc với người nước ngoài, phù hợp làm tên quốc tế; "Việt Võ Đạo" chứa đựng ý nghĩa đầy đủ hơn với người Việt. Ở nhiều nước, hai tên được dùng ghép với nhau.
Cương nhu phối triển: triết lý trung tâm
"Cương nhu phối triển" — kết hợp cứng và mềm để cùng phát triển — là khẩu hiệu triết lý quen thuộc nhất của Vovinam. Ý tưởng cương – nhu có gốc rất xa trong tư tưởng phương Đông, gắn với quan niệm âm dương và câu "nhu thắng cương" thường được dẫn từ Đạo Đức Kinh. Võ thuật nhiều nơi đã khai thác ý tưởng này, từ judo ("nhu đạo") tới các dòng nội gia quyền Trung Hoa.
Trong Vovinam, cương nhu được giải thích ở nhiều tầng. Ở tầng kỹ thuật: biết khi nào đánh mạnh, khi nào nhường, mượn lực; đòn cứng phải có lúc thả lỏng, thế mềm phải có lúc dứt khoát. Ở tầng rèn luyện: kỷ luật nghiêm nhưng không cứng nhắc. Ở tầng ứng xử: cứng rắn với cái sai của mình, mềm mỏng với người khác.
Biểu tượng của môn phái cũng thể hiện ý cương nhu qua hình âm dương — một mô típ dùng phổ biến trong võ thuật Đông Á. Đối với người nghiên cứu, điều đáng chú ý là Vovinam đã dùng một khái niệm triết học cổ để đặt nền cho một hệ thống hiện đại, giúp môn võ có chiều sâu tư tưởng ngay từ những thập niên đầu.
Nghi thức và biểu tượng: đọc như một văn bản văn hoá
Võ phục màu xanh lam. Võ phục xanh lam là dấu hiệu nhận diện dễ thấy nhất của Vovinam. Môn phái giải thích màu xanh là màu của hy vọng. Việc chọn một màu riêng thay vì màu trắng hay đen phổ biến ở võ Nhật cho thấy ý muốn tạo bản sắc khác biệt.
Cách chào. Người tập đặt bàn tay phải lên ngực trái và cúi đầu, được giải thích là chào bằng cả tấm lòng. Đây là một nghi thức được tạo mới, khác với kiểu thỉnh thủ quyền – chưởng của võ cổ truyền.
Hệ thống đai màu. Vovinam dùng hệ thống đai màu với ý nghĩa riêng cho từng màu, theo xu hướng chung của các môn võ hiện đại kể từ khi judo phổ biến hệ thống đai. Chi tiết thứ tự và nội dung thi từng cấp là thông tin dành cho người tập, có trên các trang hướng dẫn tập luyện.
Khẩu lệnh tiếng Việt. Ở các câu lạc bộ nước ngoài, nhiều khẩu lệnh như "nghiêm", "chào" vẫn được hô bằng tiếng Việt. Ngôn ngữ của môn võ đi theo môn võ ra thế giới, giống như tiếng Nhật trong võ đường judo, karate ở khắp nơi.
Đòn chân đặc trưng. Các đòn chân dùng thân để kẹp, quật ngã là nét kỹ thuật được nhắc nhiều nhất khi người ta nói về Vovinam. Trang này chỉ ghi nhận như một đặc điểm nhận diện, không mô tả cách thực hiện.
Vovinam ra thế giới
Từ thập niên 1970, khi cộng đồng người Việt ở nước ngoài lớn dần, Vovinam được mang theo và hình thành các câu lạc bộ ở Pháp, Bỉ, Ý, Đức, Thuỵ Sĩ và nhiều nước khác. Ở một số nước châu Phi và Đông Âu, môn võ phát triển mạnh nhờ các huấn luyện viên được đào tạo và các chương trình giao lưu. Điều đáng chú ý là ở nhiều nơi, phần lớn người tập không phải người gốc Việt.
Việc có mặt ở các đại hội thể thao khu vực từ đầu thập niên 2010 đánh dấu bước chuyển của Vovinam từ một môn võ cộng đồng sang một môn thể thao có thi đấu quốc tế. Cũng như nhiều môn võ khác, quá trình thể thao hoá đặt ra câu hỏi về sự cân bằng giữa phần thi đấu và phần đạo — một chủ đề mà người trong môn tranh luận thường xuyên.
Với người muốn tìm hiểu thêm, nên đọc lịch sử Vovinam song song với lịch sử judo, karate và taekwondo cùng thời kỳ để thấy một xu hướng chung của thế kỷ 20: các dân tộc châu Á hiện đại hoá võ thuật truyền thống để xây dựng bản sắc. Nếu bạn muốn tự trải nghiệm Vovinam hay một môn võ có lộ trình bài bản, có thể tham khảo vo.edu.vn.
Câu hỏi thường gặp
Vovinam là viết tắt của từ gì?
Vovinam được ghép từ "Võ Việt Nam", viết liền không dấu để dễ đọc với người nước ngoài. Tên gọi Việt Võ Đạo được dùng song song từ khoảng thập niên 1960, nhấn mạnh phần triết lý và rèn luyện con người. Ở nhiều nơi trên thế giới, hai tên được ghép thành "Vovinam Việt Võ Đạo".
Vovinam có phải là võ cổ truyền Việt Nam không?
Vovinam là môn võ hiện đại có người sáng lập và năm thành lập rõ ràng, được xây dựng có kế thừa từ võ cổ truyền Việt và tiếp thu các môn khác. Vì vậy thường được xếp riêng, không gộp chung với các dòng võ cổ truyền vốn không xác định được năm ra đời. Hai hệ thống có tổ chức và liên đoàn riêng.
Vì sao võ phục Vovinam màu xanh?
Theo giải thích của môn phái, màu xanh lam tượng trưng cho hy vọng. Ngoài ý nghĩa đó, màu võ phục riêng giúp Vovinam dễ nhận diện giữa nhiều môn võ dùng võ phục trắng hoặc đen. Đây là một lựa chọn biểu tượng có chủ đích ngay từ những thập niên đầu.
Nguyễn Lộc học võ từ đâu?
Theo tài liệu công khai của môn phái, Nguyễn Lộc học võ trong gia đình từ nhỏ và nghiên cứu nhiều dòng võ, môn vật khác nhau có mặt ở Việt Nam thời đó. Chi tiết về từng người thầy hay từng môn ông học không được ghi chép thống nhất, nên nên dẫn nguồn khi viết cụ thể.
"Cương nhu phối triển" có phải do Vovinam đặt ra không?
Cụm từ là khẩu hiệu triết lý của Vovinam, nhưng ý tưởng cương – nhu có gốc rất xa trong tư tưởng phương Đông và được nhiều môn võ khai thác. Điểm riêng của Vovinam là đặt nó làm nguyên lý trung tâm cho cả kỹ thuật, rèn luyện và cách ứng xử.
Vovinam có thi đấu ở đại hội thể thao quốc tế không?
Vovinam đã có mặt ở một số đại hội thể thao khu vực và các giải vô địch do liên đoàn quốc tế của môn tổ chức. Việc có trong chương trình của mỗi kỳ đại hội phụ thuộc quyết định của nước chủ nhà và ban tổ chức, nên cần kiểm tra theo từng kỳ.